Twierdza w Karlsborgu

KARLSBORG [212 km], 3,5 tys. mieszkańców

Twierdza w Karlsborgu to jedna z największych inwestycji budowlanych nowożytnej Szwecji. Zajmuje powierzchnię 13 ha, obliczono też że kubatura wszystkich budynków wynosi 550000 metrów sześciennych. O ogromie prac podjętych na półwyspie Vanäs świadczy też czas prowadzenia robót - 90 lat. Pierwsze fortyfikacje zaczęto tutaj wznosić w 1819 roku według planów Baltazara von Platena. Po początkowych 15 latach udało się wykopać 5-kilometrowy obwód fos wraz z piaszczystym wałem umocnionym kaponierami. Od 1832 roku rozpoczęto wznosić wewnętrzny trzon twierdzy wraz z betonowymi i kamiennymi murami oraz bramami. Główny architekt założenia Johan af Kleen odbył kilka wizyt studyjnych głównie w Niemczech i zdecydował się na realizację projektu przypominającego fortecę w bawarskim Ingolstadt a także zniszczoną dziś w dużym stopniu cytadelę poznańską. W latach 1844-1866 powstał główny szaniec zlokalizowany w południowej części założenia, flankowany trzema potężnymi wieżami artyleryjskimi i mieszczący m.in. kaplicę oraz skarbiec koronny.

Jedna z wież artyleryjskich twierdzy w Karlsborgu

W zamyśle miał to być ostatni przyczółek obronny obsadzony kilkutysięcznym oddziałem strzelców i kanonierów wyposażonych w 263 ciężkie działa. To jeden z najdłuższych budynków w Europie liczący 678 metrów, do dzisiaj na całej powierzchni ogrzewany. W wewnętrznym obwodzie fortyfikacji zbudowano też liczne pomieszczenia koszarowe dla regimentów. Do dzisiaj część z nich wykorzystuje armia szwedzka. Stacjonuje tutaj m.in. historyczny pułk huzarów oraz batalion powietrzny F21 korzystający z pobliskiego lotniska wojskowego. Mieści się  również szkoła sił specjalnych. Wewnętrzna zabudowa tworzy niemałe miasteczko z ulicami wytyczonymi już w czasie pierwszych robót około 1820 roku. W pierwotnych planach miała to być tymczasowa stolica, dlatego na potrzeby obsługi królewskiego dworu musiało powstać szereg instytucji gospodarczych, takich jak szpital, bank, poczta, apteka, piekarnia, stacja radiowa, magazyny czy stajnie. Armia wprowadziła się do twierdzy w latach 60-tych XIX wieku, ale formalnie budowę ukończono dopiero w 1909 roku. Warto mieć świadomość, że w tym czasie twierdza była już mocno przestarzała ze względu na doskonalenie broni i rozwój nowych technik strategicznych. Z pewnością nie była dobrze przygotowana do ataku z powietrza, nie uwzględniono też znacznie szybszej możliwości koncentracji sił w związku z rozwojem środków transportu: kolei i statków. Poza tym po wojnie krymskiej i ataku wojsk angielskich na siły rosyjskie na Bałtyku zmniejszyło się niebezpieczeństwo inwazji na Szwecję a Wyspy Alandzkie stały się strefą zdemilitaryzowaną. W związku z tym koncepcja obrony centralnej została zmodyfikowana. W 1928 roku zdecydowano o likwidacji twierdzy, jednak nadal stacjonowały tutaj oddziały wojskowe. Jeszcze w czasie II wojny światowej obiekt był uwzględniony w planowaniu strategicznym - ewentualny atak Niemiec hitlerowskich na Szwecję uwzględniał zajęcie fortecy nad jeziorem Wetter. W latach 1939-1942 przeniesiono tu tymczasowo państwowe zasoby złota obawiając się ataku na Sztokholm. 
Wnętrze twierdzy w Karlsborgu to dzisiaj małe miasteczko zajęte również częściowo przez ludność cywilną. Nie można zatem twierdzić jak za kapitanem Klossem: "Zaraz za miasteczkiem rozpoczyna się strefa niedostępna dla zwykłego turysty, zasieki, patrole z psami...". Twierdzę w Karlsborgu można obecnie zwiedzać na wiele sposobów. Najprościej oczywiście pieszo. Oprócz tego organizowane są objazdówki autokarowe umożliwiające okrążenie obwodu imponujących murów. Kilka propozycji pobytu ma charakter adventure-tours w tym najbardziej znana jest przygoda w kazamatach polegająca na przeżyciu pozorowanego ataku na twierdzę i ukrywany w niej skarb. Przy Strandvägen naprzeciwko schroniska młodzieżowego stoi drewniany budynek kasy i informacji. Tuż za nim możemy obejrzeć potężne betonowe skrzydło stanowiące fragment zewnętrznej kaponiery. Ciekawym pomysłem jest obejście dookoła twierdzy wzdłuż szlaku prowadzącego pomiędzy wewnętrznym a zewnętrznym murem oporowym. W wielu miejscach zachowały się malownicze kamienne łuki obwarowań. Wjazd na teren fortecy prowadzi również przez tzw. łuk gotajski (gotska valvet, 1) na którym znajduje się monogram królewski a po drugiej stronie tablica pamiątkowa przypominająca o uroczystości wmurowania kamienia węgielnego przez króla Karola Jana XIV w 1932 roku. Wizerunek łuku umieszczony jest na herbie Karlsborga. Przy biegnącej od bramy Befälsgatan stoją 3 bliźniacze budynki koszarowe dla korpusu oficerskiego. Prawą pierzeję ulicy zajmuje wspomniany wyżej długi dwupiętrowy budynek nazywany Slutvärnet stanowiący główny trzon obrony twierdzy. Wapienne mury mają od strony południowej grubość 2-3 m umożliwiającą przetrwanie ostrzału artyleryjskiego.

Kościół garnizonowy

W centralnej części założenia znajduje się zbudowany w 1869 roku pięcionawowy neogotycki kościół garnizonowy (2) w zamyśle stanowiący także salę służącą dla posiedzeń parlamentu w czasie ewakuacji władz ze Sztokholmu. Warto przyjrzeć się olbrzymiemu reprezentacyjnemu żyrandolowi stworzonemu z korony, 276 żołnierskich bagnetów  oraz łańcuchów. Symbolizują one budowniczych twierdzy: króla, armię oraz więźniów. Na ołtarzu znajduje się krzyż z kolorowego szkła wykonany przez Erika Hoglunda a na bocznej ścianie wisi ciekawy pasiasty gobelin nazywany Tiveden. W opisywanym budynku mieszczą się ekspozycje muzeum twierdzy w Karlsborgu poświęcone historii wojskowości w tym miejscu. W jednej z sal obejrzymy wielki model fortyfikacji z 1899 roku. Oznaczenia świetlne opisują poszczególne obiekty na terenie twierdzy. Życie żołnierzy pokazują rozmieszczone w różnych miejscach sugestywne diaporamy. Liczne inne eksponaty prezentują broń, umundurowanie i wyposażenie tutejszych żołnierzy, przyrządy lokacyjne, telefony i telegrafy oraz radiotechnikę. Część wystawy poświęcono oddziałowi lotniczemu stacjonującemu na terenie twierdzy od 1913 roku, kiedy to na jej przedpolu wylądował porucznik Gösta von Porat. Unikalnym miejscem jest także zrekonstruowana stajnia sprzed 150 lat. Osobnym dział ekspozycji stanowią instrumenty muzyczne używane przez orkiestry wojskowe.  Warto spojrzeć na południową stronę na przedpole gmachu ukształtowane przez nowsze fortyfikacje ziemne powstałe w końcowym okresie wznoszenia całego założenia. Znajdujące się na przedpolu stanowiska artyleryjskie i bunkry zostały połączone z rdzeniem podziemnymi korytarzami. 
Godziny otwarcia placówki są zależne od sezonu. W środku lata ekspozycja jest otwarta codziennie między 10 a 18, natomiast w maju, sierpniu i wrześniu też od godziny 10, ale nieco krócej. W pozostałym okresie od poniedziałku do piątku między 10 a 15. Bilet wstępu dla osoby dorosłej 60 SVK. Dostępne są przewodniki audio w języku szwedzkim, angielskim i niemieckim. Kontakt i informacje: tel. 050 545 18 26, e-mail: info@fastningmuseet.se, strona web: http://www.fastningsmuseet.se

Vanäs Fyr

Ważnym miejscem twierdzy jest plac apelowy znajdujący się nieco na północ od Slutvärnet. Z tego miejsca startują rozmaite zorganizowane wycieczki oprowadzające po twierdzy. Po zachodniej stronie stoi charakterystyczny żółty budynek zwany mesą oficerską (3). Do dziś mieści się tutaj restauracja wraz z salą balową często wykorzystywaną do organizacji rozmaitych przyjęć, imprez czy rautów. Po północnej stronie placu stoi dawny budynek banku a w pierzei wschodniej reprezentacyjny pałacyk mieszczący siedzibę stowarzyszenia weteranów wojskowych (Soldathem). Miejscem wartym obejrzenia jest monumentalny gmach arsenału (Tyghuset, 4) w którym w czasach świetności przechowywano ponad 100 tysięcy karabinów oraz rozmaite inne pokłady broni i amunicji. Warto zaznaczyć, że w obrębie twierdzy znajdowała się zbudowana w 1886 roku fabryka naboi zlokalizowana na wschodnim wybrzeżu półwyspu już poza obwarowaniami. Jej pozostałością jest wysoki kilkukondygnacyjny Havremagasinet (5) stojący przy Fabriksvägen. W północnej części twierdzy znajduje się dom komendanta, kuźnia, stary kościół oraz magazyny aprowizacyjne zbudowane w 1873 roku (6). Już poza murami twierdzy na północnym cyplu półwyspu Vanäs obejrzeć można kompleks wojskowego szpitala (7) z kilkoma ceglanymi budynkami wzniesionymi w latach 1879-1881 według projektu Johana Fredrika Åboma. Szpital funkcjonował w tym miejscu do 1956 roku a po zamknięciu przez kilkadziesiąt lat pozostawał opuszczony. Dopiero niedawno został gruntownie odrestaurowany. Sąsiaduje on z niewielkim pałacykiem Kungsvillan (8) otoczonym ładnym parkiem (posadzono tu rzadki gatunek jarzębiny Sorbus rupicola). Willa zaprojektowana została na potrzeby króla w czasie gdy wizytował on twierdzę i jest najstarszym budynkiem na tym terenie. Powstał już w 1823 roku. Przy dworku stoi niewielki drewniany budynek zwany "kuchnią królewską" a w kierunku jeziora biegnie ścieżka na drewniany pomost. Po wschodniej stronie cypla na niewielkiej sztucznej wysepce znajduje się 11-metrowa drewniana biała wieżyczka - latarnia (Vanäs Fyr, 9). Z tego miejsca rozciąga się rozległa panorama jeziora Wetter.

                

Karlsborg część 2

KARLSBORG [212 km] / 3,5 tys. mieszkańców

Jak przystało na rezerwową stolicę Szwecji oferta noclegowa Karlsborga jest dość bogata. Najbliżej bram twierdzy znajduje się schronisko turystyczne STF (Ankarvägen 2). Żółta willa powstała w 1898 roku z przeznaczeniem na siedzibę inżyniera korpusu. Przez prawie sto lat służyła rozmaitym celom wojskowym, od 1993 roku po remoncie mieści się tutaj wspomniany hostel. W otoczeniu park. 50 m do plaży nad brzegiem Wetteru (kamienny pomost i marina jachtowa). Drewniana kładka prowadzi do położonej na wodzie sauny. Pokoje jednoosobowe i dwuosobowe oraz sale zbiorowe w standardzie schroniskowym (toalety i łazienka na korytarzu). W drugim skrzydle apartamenty w standardzie hotelowym (bed & breakfast) z pełnym węzłem sanitarnym. Przestronna sala jadalna i kuchnia. Internet bezprzewodowy oraz dostęp do komputera. Ceny w zależności od sezonu: w części schroniskowej 400-530 SVK za jedynkę, 580-680 SVK za dwójkę. Najtańsze łóżka w sali zbiorowej (210-260 SVK). Dodatkowe opłaty za pościel i sprzątanie. Śniadanie 60 SVK. Rezerwacja pod telefonem: 050 54 46 00, e-mail:  bokning@karlsborgsvandrarhem.se lub przez witrynę sieciową ośrodka: http://www.karlsborgsvandrarhem.se/ 

Karlsborg Vandrarhem

Po drugiej stronie miasta na przesmyku między jeziorami Wetter i Bottensjön (Norra Vägen 3) znajdziemy przyjazny rodzinny Karlsborg Camping oferujący noclegi we własnym zakresie (namioty, przyczepy kempingowe, kampery) oraz w domkach i bungalowach. Dwa oryginalne domki noclegowe w kształcie pniaków (właściciele twierdzą, że domostwa są w opiece leśnych trolli :)). Kemping czynny od połowy kwietnia do września. Dostęp do energii elektrycznej oraz telewizji kablowej. Darmowe wi-fi. Plaża nad jeziorem Bottensjön. Boisko do siatkówki. Plac zabaw. Świetlica. Estrada taneczna. Pole golfowe. Ceny miejsca biwakowego różnią się w zależności od położenia, sezonu oraz dostępu do energii elektrycznej i tv (200-290 SVK). Pole namiotowe 180-220. Czteroosobowy domek 550-650 SVK. Apartament w "pniaku" 1600-2000 SVK. Szczegóły na stronie web: http://www.karlsborgscamping.se/. Rezerwacja możliwa także przez telefon: 050 51 20 22, 0733 12 03 22 lub drogą mailową: info@karlsborgscamping.se.

Domek w kształcie pniaka na kempingu w Karlsborgu

Posiadacze kamperów mogą też skorzystać z tańszego postoju na drugim brzegu jeziora (Västra Värvsgatan 6). Za cenę 180 SVK jest dostęp do prądu, bieżącej wody, WC, prysznica i pralni oraz miejsce na grilla.  W okolicach przystani nad Kanałem Gotajskim (Rödesund) możliwe są także noclegi w innych hotelach i pensjonatach. Idas Strandgård oferuje przytulne dwójki z widokiem na marinę. Łazienki prywatne lub w korytarzu. Dobre obiady w pobliskiej restauracji. Jedna osoba płaci 795-895 SVK, dwie osoby 995-1095 SVK. Kontakt: tel 050 51 31 11, e-mail: info@idasbrygga.se, strona web: http://idasbrygga.se  

Porównywalne ceny oferuje położony po drugiej stronie ulicy historyczny Kanalhotellet (Storgatan 94). Kilka kwater znajdziemy tam także w domkach na zapleczu głównego budynku. Restauracja serwuje tradycyjnego gotowanego pstrąga w ostrym sosie. Szczegóły pod telefonem: 050 51 21 30, na poczcie mailowej: info@kanalhotellet.se lub na witrynie web: http://www.kanalhotellet.se/.

Droższy jest położony nieco bliżej centrum hotel Carlsborg z restauracją tajską na parterze. Oferuje on pokoje 1-4 osobowe w cenach powyżej 1000 SVK. Pełne wyposażenie z łazienką, ubikacją, TV-sat oraz lokalną siecią internetową. Kontakt telefoniczny: 050-51-20-15, e-mail: info@carlsborg.se, strona WWW: http://www.carlsborg.nu/

Główna INFORMACJA TURYSTYCZNA znajduje się blisko Kanału Gotajskiego przy Storgatan 65. Dysponuje wskazówkami dotyczącymi nie tylko miasteczka, ale całego regionu Tiveden wraz z dawnym ośrodkiem przemysłowym w Forsviku. Tel: 050 51 73 50, e-mail: info@karlsborg.se. Oprócz tego stosowne informacje uzyskać możemy w mniejszych punktach w Café Alvia (Norra Kanalgatan 3), na kempingu oraz na stacji OKQ8, a także na głównym placu karlsborskiej twierdzy (Fästningstorget). 

 

Z Granviku nad jezioro Unden

Znad wybrzeża Wetteru nad położone w głębokiej depresji jezioro Unden prowadzi jeszcze jedna droga łącząca leśne regiony Sjötiven i Urtiven na południu Tiveden. Dawne gospodarcze rewiry leśne. Wzdłuż trasy urokliwa rynna jeziorna Bergsjön - Kvarnsjön - Ottersjön.

[0 km] Granvik. Z trasy głównej skręcamy w prawo przejeżdżając obok kawiarni i schroniska młodzieżowego Tiveden Vandrarhem. Po prawej niewielki podłużny zalew Sågdammen. Droga biegnie dalej na północ wzdłuż miejscami stromej prawej krawędzi doliny.  Po lewej w lesie niewielkie jezioro Yttersjön, którego brzegi porasta bagno zwyczajne (Ledum palustre). 

[2 km] Przy drodze do leśnej osady Kroksjötorp rozpoczyna się 6-kilometrowa znakowana niebieskimi pasami pętla Granviks Byalag prowadząca przez dawne miejsca wyrębu. Jakiś 1 km powyżej w pobliżu drogi nad strumieniem są resztki działającego w XIX wieku górnego tartaku (Övre Sågen). Część bali spławiano też wzdłuż strumienia do przystani w Granvik, gdzie mieścił się dolny tartak. W okolicy są także dawne miejsca do wypalania węgla drzewnego. Parking.

[3 km] Południowy brzeg jeziora Bergsjön. Pomost i miejsce piknikowe. Parking. Choć jest tu zazwyczaj pusto i cicho to jednak akwen popularny jest wśród wędkarzy. Zachodnim brzegiem z widokami na zalesione wzgórze Älgberget po drugiej stronie tafli wodnej. 

Ottersjön

[4 km] 2 km w lewo do rezerwatu Hulta Hagar. Fragment starych pastwisk otoczony sosnowymi borami. Rośnie tam ponad 200-letni las liściasty z okazami dębów, jesionów i lip a także urokliwy zagajnik leszczynowy. W runie znajdziemy kwitnący na biało czerniec gronkowy (Actaea spicata) kiedyś uważany za lek przeciw dżumie. Droga zakręca łukiem w lewo i po chwili przecina malowniczy przesmyk pomiędzy Bergsjön i Kvarnsjön. Drewniany stolik i ławy. 

[5 km] Skrzyżowanie dróg na wschodnim brzegu Ottersjön. W prawo droga w głąb krainy Tiveden do Stenkällegården (4 km) i parku narodowego (9 km).  Jezioro stanowi wąską rynnę o miejscami skalistych, a miejscami zabagnionych brzegach. Ku północy rynna kontynuuje się wzdłuż małych trudno dostępnych akwenów otoczonych lasami: Lillugglen, Storugglen i Frisjön.

[10 km] Svanhult. Wieś letniskowa na wysokim brzegu jeziora Unden. Centrum na lewo przy drodze do Undenäs. Skręcamy w prawo w kierunku Tived. Po prawej malownicze rozlewisko potoku Kvarnsjöbäcken. Już w połowie XVIII w. istniał tutaj młyn wodny. Biegnie tędy administracyjna granica länów, choć historycznie tereny po jej północnej stronie też należały do Västergotlandii.

[11 km] W prawo droga do Ösjönäs (5 km). Zachodnia brama parku narodowego Tiveden.

Serpentyna

[13 km] Kopparhult. Po lewej rozległe łąki z widokiem na położone kilkadziesiąt metrów niżej jezioro Unden.

[15 km] Perstorp. Samotna farma ekologiczna. Na zachód od niej strome wzgórze Stavahall nad samym brzegiem jeziora Unden. Według legendy to miejsce, którym władała nimfa Stava. Pewnego dnia po feerycznym tańcu rzuciła się z urwiska w otchłań jeziora. 

[16 km] Na prawo stara wieś Kyrkbacken. Nowa droga obniża się wzdłuż wysokiej skarpy i zbiega na  brzeg jeziora Unden obok niewielkiej przystani z kamiennym falochronem. 

[19 km] Kościół w Tived/Sannerud

Trollkyrkerundan - park narodowy Tiveden

Dłuższy, liczący prawie 5 km kręty szlak w południowo-wschodniej części parku, którego przejście zajmie około 3 godziny. Należy pamiętać, że teren jest dość trudny - czekają nas naprzemienne podejścia i zejścia. Trasa prowadzi na widokowe wzgórza zbudowane z fantastycznie ukształtowanych wielkich skał (boczne warianty). W ich otoczeniu gęste lasy, torfowiska oraz malownicze jeziora. Możliwość łączenia szlaku z dojściem do dalekobieżnego Bergslagsleden prowadzącego ze Stenkällegården na północ, a także rozmaitych skrótów. 

Figurki kamienne na szlaku

A [1 km] Z parkingu przy głównym wejściu do parku (huvudentrén) musimy cofnąć się do głównej drogi dojazdowej. Prostopadle do niej po drewnianej kładce szlak wchodzi w las i od razu stromo pnie się do góry.  Przy drogowskazie możemy wybrać kierunek obejścia pętli. Do Stora Trollkyrkan wzdłuż obydwu wariantów jest mniej więcej ten sam dystans. Najczęściej wędruje się przeciwnie do ruchu wskazówek zegara - wybieramy więc prawe odgałęzienie. Stromo w górę drewnianymi schodkami wydostajemy się na wzgórze Oxaberget. Z krawędzi jest ładny widok na rozszerzające się ku zachodowi jezioro Stora Trehörningen. Nagie skalne wygłady porastają białe płaty chrobotka reniferowego (Cladonia rangiferina) nazywanego mylnie "białym mchem". Okazy tuż przy szlaku zostały niestety w dużym stopniu wydeptane przez turystów. Na szczycie wzgórza na płaskiej powierzchni skalnej spoczywa kilkunastotonowy głaz narzutowy. Wąską ścieżką obniżamy się w dół do wąskiej dolinki porośniętej lasem świerkowym a następnie trawersujemy grzbiet kolejnego skalistego garbu aby ostatecznie zejść na dno depresji zajętej przez torfowisko. Droga zmienia kierunek na północny i wznosi się łagodnie na grzbiet kolejnego wzgórza Trollskogebergen. Jest ono częściowo zbudowane z diabazów, co wpływa na nieco inny skład florystyczny siedliska. Po północnej stronie wzgórza wkraczamy w mroczny puszczański ostęp. Ścieżkę często tarasują zwalone pnie. Wokół pełno jest zarośniętych mchami i porostami głazów. Dróżka trawersuje północny stok poniżej skalnego okapu a następnie wyprowadza na niewielki skalny płaskowyż. Na płaskim granitowym postumencie wędrowcy zwyczajowo układają kamienne figurki i kopczyki. Z krawędzi płaskowyżu schodzimy drewnianymi schodkami. U podnóża skrzyżowanie szlaków.

B [0,7 km] W lewo skrót prowadzący w okolice jeziora Metesjön (1,2 km). W okolicy skrzyżowania odnaleźć można osobliwość geologiczną w postaci kotła wirowego wyrzeźbionego jeszcze pod powierzchnią lądolodu przez wody płynące pod ciśnieniem. Krótki fragment drogi biegnie gęstszym lasem a następnie łagodnie podchodzimy na kolejne skalne stoliwo zwane Tvillingberget. W otoczeniu wiele bloków skalnych porozrzucanych w nieładzie po stoku. Z prześwitów na wierzchowinie otwiera się widok na położony bardziej na południe masyw Lilla Trollkyrka oddzielony wąską doliną ryftową. Miejsce to znane jest z poetyckich opisów Wernera von Heidenstama czy Erika von Rosen. Schodzimy dość stromo północnym skłonem wzgórza przez ładny świerkowy las. W runie znajdują się specyficzne gatunki mchów takie jak znany u nas z Karkonoszy i Beskidów płaszczeniec marszczony (Plagothecium undulatum), atlantycki gatunek o wysokich łodyżkach Dicranum majus oraz torfowiec (Sphagnum). Po prawej kilkupoziomowy masyw skalny przypominający gigantycznego krokodyla. Powierzchnia urwiska powstała około 300 mln lat temu w czasie tworzenia uskoku związanego z zapadaniem się obszaru jeziora Wetter. Potem lodowiec modelował skały, czego śladem są wyraźne rysy i spękania granitowych warstw. W wąskim dnie rowu tektonicznego są drobne podmokłości, generalnie jednak jest to dolina sucha i nieodwadniana żadnym ciekiem. Ścieżka przewija się na przeciwległą stronę doliny a następnie podchodzi usypiskiem pełnym skalnego rumoszu pod ścianę skalną Trollkyrka. Po kilkudziesięciu metrach wspinamy się stromo w górę rodzajem skalnego żlebu. Z jego górnej partii po nagiej skale wejść można na najwyższy wierzchołek Lilla Trollkyrka mierzący nieco ponad 200 m npm. Panorama obejmuje położone na wschodzie jezioro Wetter a w pogodny dzień za pomocą lornetki dostrzec można wieżę kościoła klasztornego w Vadstenie. Być może w pewnej opozycji do tej świątyni miejsce nazwano łącząc pojęcie pogańskie z chrześcijańskim. Nazwę tą po raz pierwszy zapisano w 1667 roku a wyniosłe wzgórze stanowiło ważny punkt nawigacyjny dla żeglarzy pływających po jeziorze Wetter.  

C [0,6 km] Szlak nieco się obniża po czym wędruje wzdłuż niewielkiej grzędy skalnej. Po prawej kolejny duży granitowy masyw z charakterystycznym ciosem wytworzonym w warunkach klimatu subpolarnego przez wietrzenie mrozowe. Po przekroczeniu kulminacji schodzimy dość stromo w dół. Las którym wędrujemy nosi ślady dawnych pożarów. Wiele drzew pozbawione jest kory bądź na całym pniu, bądź fragmentami. Dno lasu porasta znany i u nas mech płonnik (Polytrichum commune) oraz gatunek charakterystyczny dla Dalslandu (Bazzania trilobata) odznaczający się y-kształtnym układem gałązek. Schodzimy do krawędzi podmokłej doliny Bottnalösen. Przy skale niewielki wysięk. Poniżej torfowisko z okazami brzozy karłowatej (Betula nana). Częstymi gośćmi tego terenu bywają głuszce (Tetrao urogallus), aby dojrzeć ptaka należy się jednak zachowywać bardzo cicho, gdyż jest to gatunek płochliwy. Wznosimy się nieco na połogi grzbiet do miejsca, gdzie zachował się pień starej sosny ze śladami nadpalenia. Pożary były naturalnym procesem wymiany substancji drzewnej w puszczy. Sosny odznaczające się grubą korą były znacznie bardziej odporne na ten żywioł niż jodły czy świerki. Najstarszy pień sosnowy na terenie parku narodowego jest datowany na 1309 rok, natomiast najstarsze żyjące okazy drzew pochodzą z XV wieku. Po kilkudziesięciu metrach dochodzimy do rozstaju szlaków u podnóża skał Stora Trollkyrka.

D [0,5 km, plus 0,2 km na szczyt Stora Trollkyrka i z powrotem] W prawo po 400 m dojść można do głównego szlaku regionalnego Bergslagsleden. Skręcamy w lewo aby po kilku metrach dotrzeć do perci prowadzącej na szczyt Stora Trollkyrka. Prowadzi ona około 100-metrowym odcinkiem śmiało wśród skał. Wejście na sam wierzchołek ubezpieczają drewniane schody. Widok z góry jest dość ograniczony przez wysokie drzewa, z pewnością jednak spojrzeć można na urwisko opadające w kierunku jeziora Trollkyrkesjön. Formacja skalna przypominała pierwszym wędrowcom pochyłe dachy katedralne. Jeden z głazów na szczycie nosi też nazwę kazalnicy (Predikstolen). Według ludowej tradycji na płaskowzgórzu odbywały się jeszcze w XIX w. tajemnicze pogańskie obrzędy ku czci staronordyckich bogów. Gösta Carlshult przytacza fragment pieśni czy poematu zasłyszanego w czasie badań etnograficznych w parafii Skaga. Miejsce to było niedostępne dla chrześcijan a wtargnięcie w rewir groziło śmiercią lub przymusowym wtajemniczeniem w praktyki sekty. Zejście tą samą drogą. 
Główny szlak prowadzi podnóżami wzgórza pokonując za pomocą schodów kilkumetrowy próg skalny. Powyżej miejsce odpoczynku z charakterystycznym stosem połamanych drzew. Tradycja nakazuje dołożyć jedną gałąź do tej piramidy: "dla szczęśliwej wędrówki". Po prawej za drzewami ukazuje się jezioro Trollkyrkesjön. W odróżnieniu od większości zbiorników wodnych w parku narodowym jego wody są stosunkowo przejrzyste i zielonkawe w barwie. W kilka minut dochodzimy nad samą wodę Po przeciwnej stronie akwenu widać skalne urwisko Stora Trollkyrka. Ścieżka biegnie dalej wzdłuż południowo-zachodniego brzegu jeziora do skrzyżowania szlaków. 

Nad brzegiem Metesjön

E [0,9 km] Prosto biegnie szlak w kierunku jeziora Sör-Amten w północnej części parku (2,4 km). Wiedzie tamtędy dłuższa pętla Oxögabergsrundan prowadząca na wysokie skaliste wzgórza. Skręcamy w lewo i po kilkunastu metrach dochodzimy do charakterystycznego pochyłego skalnego zbocza zwanego Friluftskyrkan. W XIX wieku w tym miejscu gromadzili się potajemnie członkowie niewielkich wspólnot chrześcijańskich, niezwiązanych z panującym w Szwecji obrządkiem protestanckim. W latach 40-tych tamtego stulecia rozwijał się w obszarach wiejskich ruch zwany roparna, popularny zwłaszcza wśród młodych ludzi. Kaznodzieje prowadzili płomienne i wręcz mistyczne homilie połączone z wyznaniem wiary. Ruch ten był tępiony przez władze kanoniczne, w Kvistbro pod Örebro doszło nawet do małej wojny religijnej. Połogim terenem docieramy nad brzegi jeziora Metesjön. Niski i podmokły zatorfiony odcinek przekraczamy po drewnianej kładce. Akwen jest silnie zakwaszony dlatego żadne wyższe organizmy nie mogą w nim bytować. Woda ma specyficzny czarny odcień. Na brzegach pojawiają się zarośla woskownicy europejskiej (Myrica gale) wykorzystywanej w dawnych czasach do aromatyzowania piwa, głębiej w zabagnionych zatoczkach spotkać można kwitnące na biało bagno grenlandzkie (Ledum latifolium) występujące tu na wschodniej granicy swojego zasięgu. Obchodząc brzegi jeziora docieramy do miejsca gdzie w jego toń opada charakterystyczny wydłużony blok skalny przypominający zanurzającego się węża morskiego. Ze skały jest najlepszy widok na Metesjön. Po przekroczeniu podmokłego odcinka w gęstym lesie wędrujemy znowu suchszym gruntem mając po lewej ręce wgląd w torfowiska ciągnące się w kierunku Bottnalösen. Trasa kluczy wyprowadzając na stromą krawędź wzgórza z fragmentarycznymi widokami w kierunku północno-zachodnim. Stamtąd znów schodzimy zmieniając kierunek bardzo stromym stokiem. Na dole skrzyżowanie dróg. W lewo skrót w kierunku Oxaberget (1,2 km).

Wychodnia skalna

F [1 km] Wędrujemy chwilę w dół stromościenną dolinką odwadnianą okresowym ciekiem, a następnie przekraczamy go i wznosimy się dość łagodnie na garb terenowy. Fragment lasu świerkowego opanowany został przez grzyby oraz korniki, co spowodowało obumieranie starego pokolenia. Obecnie na miejscu dawnych egzemplarzy wyrastają nowe. Regeneracja taka prowadzi do zróżnicowania wieku drzew i potęguje naturalny charakter lasu. Przy ścieżce trafiają się ponad stuletnie okazy świerków o obwodzie ponad 1 m w pierśnicy jak i młoda drągowina. Wędrujemy przez teren w którym w XVII i XVIII wieku pozyskiwano węgiel drzewny i smołę. Na północ od ścieżki w miejscu zwanym Tjärdalen zachowały się ślady dawnego miejsca służącego do uozyskiwania tego materiału. W łagodnych zboczach wykopywano długie rowy w których umieszczano bale drzewne a następnie przykrywano je darnią i podpalano je ograniczając dopływ tlenu. Wkraczamy na skalny grzbiet i wędrujemy wzdłuż malowniczej wygładzonej półki skalnej przypominającej nawierzchnię drogi asfaltowej. Następnie leśną ścieżką obniżamy się w dół trawersując północne stoki Oxaberget i docierając do skrzyżowania szlaków ponad parkingiem przy głównym wejściu. Koniec pętli.                             

Stenkällerundan - park narodowy Tiveden

 

Najpopularniejszy szlak turystyczny w parku narodowym Tiveden, stąd w sezonie w trudniejszych miejscach mogą się tworzyć zatory. Przejście 2,9 km trasy zajmuje przeciętnie półtorej godziny (wraz z odgałęzieniem na wzgórze Stenkälleklack). Możliwy jest skrót omijający jednak najciekawsze miejsca. Pętla prowadzi bowiem do słynnego wąwozu zasłanego kamiennymi odłamkami. Miejscami wąskie granie skalne i przełazy (należy stąpać ostrożnie, także dlatego aby nie rozdeptywać rosnących na skałach porostów). W kilku miejscach sztuczne ułatwienia (schody, kładki). Miejsca widokowe.  

A. [0,5 km] Początek trasy na parkingu przy głównym wejściu do parku. Na polanie wiaty oraz niewielka wystawa edukacyjna. Dobrze oznaczony początek szlaku znajduje się zaraz za niewielką drewnianą kładką. Kilkanaście metrów już za polaną w prawo odgałęzia się ścieżka w kierunku Stigmanspasset. Wędrujemy łagodnie pod górę świerkowym lasem omijając znajdujące się przy drodze bloki skalne. Po przekroczeniu niewielkiej kulminacji terenu stajemy u podnóża wysokiego skalnego masywu. Ścieżka trawersuje w prawo pod tą skałą ubezpieczona na krótkim odcinku drewnianą balustradką i po kilkudziesięciu metrach osiąga grzbiet. Granitowe skały są w charakterystyczny sposób wygładzone przez dawny lodowiec. Teren porośnięty skrajnie ubogim borem sosnowym. Po kilkudziesięciu metrach w prześwitach po prawej otwiera się widok na położone w dole niewielkie jezioro Ödlesjön. Czarna barwa wody świadczy o wysokiej zawartości substancji humusowych i zakwaszeniu akwenu. Kiedyś na jego brzegach powszechnie pojawiały się traszki. Brzegi zabagnione. Ścieżka wije się wzdłuż grzbietu prowadząc do niewielkiej kotlinki. Stąd dalej prosto dojść można w 0,5 km do Götaviken skracając wydatnie szlak.

Skalny masyw

B. [0,3 km] Skręcamy w prawo pnąc się wśród korzeni na grzbiecik a następnie zbiegamy w dno kotlinki. Warto zaobserwować florę porostów na okolicznych skałach. Nie wymagają one wielu substancji odżywczych absorbując je z wody opadowej, dlatego mogą rosnąć na litej skale. Znacznie bogatsze "dywany" znajdują się jednak nieco dalej od szlaku, co świadczy o dużej presji turystycznej i wydeptywaniu przez ludzi wrażliwych plech. Najbardziej powszechnymi gatunkami są zabarwiony na żółto chrobotek leśny (Cladonia arbuscula) oraz bardziej białawy chrobotek reniferowy (Cladonia rangiferina). W bardziej suchych i słonecznych miejscach towarzyszą im także chrobotek alpejski (Cladonia stellaris) oraz płucnica islandzka (Cetraria islandica). Ten ostatni gatunek bywał stosowany w zielarstwie jako środek łagodzący kaszel. Fragment ścieżki prowadzi drewnianą kładką i obniża się do niewielkiego wąwozu z nieco bogatszym runem leśnym. Po prawej pod skałą ślad dawnego stosu do wypalania węgla drzewnego (kolmilor). W całym Tiveden jest ponad 2000 tego typu miejsc. Obniżamy się po stoku aż do charakterystycznego przechodu pomiędzy dwoma blokami skalnymi. W tej części lasu obserwować można było szybką sukcesję po pożarze. Gatunkami ekspansywnymi były świerk i osika. Zbliżamy się do efektownego rumowiska skalnego. Przejście na drugą stronę umożliwia drewniana drabinka. Pod skałami często gromadzi się woda.

C [0,4 km w te i wewte]. Jesteśmy w wąwozie Stenkälla. Nim jednak kontynuować będziemy dalszą trasę warto wejść na widokowe wzgórze Stenkälleklack. W lewo schodami stromo w górę, a potem ścieżką w prawo. Panorama obejmuje bezkresne przestrzenie leśne z jeziorem Stora Trehörningen po zachodniej stronie i wysokim grzbietem Smalfallskullen na drugim brzegu. Jesteśmy jakieś 60 m powyżej tafli jeziora, ale teren obserwowany z tej wysokości wygląda jednak na dość płaski, ponieważ wszystkie depresje są bardzo wąskie a las maskuje nierówności terenu. W praktyce jest to jednak obszar mocno zróżnicowany czego doświadczamy w trakcie marszu. 

D [0,4 km]  Idziemy dalej klucząc wśród porozrzucanych głazów. Strzałka pokazuje kierunek przejścia. Wąwóz Stenkälla powstał po ostatnim zlodowaceniu kiedy wody roztopowe przetransportowały w to miejsce olbrzymie bloki skalne wyerodowane przez lodowiec. Jest on zatem świadectwem katastrofalnej powodzi. Olbrzymie spiętrzone głazy tworzą rodzaj korytarza jaskiniowego. Już w czasach pogańskich miejsce uważano za święte i tutaj składano ofiary. Wyobraźnia ludzka zapełniała ten leśny ostęp trollami i goblinami. O Stenkälla pisał szwedzki podróżnik baron Eric von Rosen, że to najdziksze miejsce które widział na czterech kontynentach. Na głazach księga pamiątkowa. Skalnym przechodem wydostajemy się na drugą stronę i przedzieramy się dalej ścieżką pomiędzy rumowiskiem a stromym stokiem wzniesienia Svartsjöklack. W lesie którym wędrujemy zachowały się stare 250-letnie sosny, które przetrwały wielki pożar z 1835 roku. Pozostały jednak ślady nadpalenia pni od strony dowietrznej. Wkraczamy w podmokły obszar na dnie tektonicznego obniżenia. Szlak prowadzi po kładce zbudowanej z desek. Po bokach dywany mchów i porostów. Zakręcamy w lewo przy skalnej krawędzi dochodząc w kilkadziesiąt metrów do rozstaju szlaków. 

Stenkälla

E [0,4 km] W prawo ścieżka w kierunku Vitsand (1,5 km). Ruszamy prosto w kierunku zachodnim. Szlak prowadzi prawie płasko omijając podmokłe dno doliny. Wykorzystuje w tym miejscu poprzeczny uskok przecinający grzbiet. To taka geologiczna szachownica. Po prawej niewielki masyw skalny, a po lewej wyższe stoki wzgórza Stenkälleklack. Wznosimy się na niewielki przesmyk otoczony ładnie wygładzonymi skalnymi wychodniami a następnie obniżamy w kierunku torfowiska Älgmossen zajmującego niewielkie podłużne zagłębienie pomiędzy skalnymi grzbietami. Rosną tu rzadkie sosny a w runie mchy i krzewinki. Na zbutwiałym drewnie rozwija się bezlist okrywowy (Buxbaumia viridis). Na powierzchni mszaru zachowały się ślady dawnego traktu komunikacyjnego w postaci desek zakonserwowanych w podmokłym gruncie. Dość stromo pniemy się teraz na grzbiecik oddzielający torfowisko od brzegów jeziora Stora Trehörningen na jego wierzchołku osiągając skrzyżowanie szlaków.

F [0,4 km] W prawo prowadzi ścieżka do Vitsand (2,1 km). Zwracamy się teraz w lewo ku widocznemu jezioru od którego oddziela nas stromy skalisty stok miejscami rozczłonkowany. Od skrzyżowania można podejść kilkadziesiąt metrów wzdłuż skał dla rozleglejszego widoku. Szlak obniża się w niewielką kotlinkę przewijając się po kilkudziesięciu metrach nad sam brzeg jeziora. Wędrując nadal wzdłuż brzegu dochodzimy niebawem do nasady cypla koło cieśniny Älgasundet. Miejsce to było kiedyś wykorzystywane do spalania drewna i zachowały się ślady okrągłego stosu. Warto podejść na czubek cypla. Zdarza się, że na jeziorze dostrzec można polujące nury czarnoszyje (Gavia arctica). Ścieżka zwraca się w lewo i po kładce skrajem torfowiska dociera do mało wybitnego rozstaju ponad zatoką Götaviken. Z lewej dochodzi tutaj skrót (patrz wariant A).

G [0,5 km] Zwracamy się teraz ku południowi. Wąska ścieżka prowadzi zrazu skrajem terasy jeziornej i grzbietu a po chwili wspina się na skały. Osiągamy malowniczy punkt widokowy zawieszony wysoko nad zatoką Östgötaviken. Jezioro otaczają strome wzgórza a ze zboczy wznoszą się strzeliste stare sosny. Odkryty przepaścisty stok ubezpiecza drewniana balustrada i kładka. Podchodząc na wzgórze warto przyjrzeć się odkrytym powierzchniom skalnym. W wielu miejscach widoczne są rysy i wgłębienia spowodowane tarciem powierzchni lodu o kamień. W ten sposób można odtworzyć kierunek ruchu lądolodu. Rozpoczyna się teraz dość strome zejście wśród oderwanych od skały dużych kamiennych bloków. Uwaga po deszczu ślisko! Skrajem lasu docieramy do widocznego już domku parkowego na polanie przy głównym wejściu.             

     

Widok na jezioro Stora Trehörningen

Park narodowy Tiveden

Granice regionu Tiveden są dość rozmyte. Uważa się, że ten kompleks lasów i wzgórz rozpościera się pomiędzy czterema jeziorami: Wener, Wetter, Unden i Skagern. Na wschodzie sięga po Askersund a na południu po linię Kanału Gotajskiego. Tą południową część regionu często określa się mianem Lilla Tiveden (Małe Tiveden). Naturalny krajobraz puszczy najlepiej poznać w granicach powstałego w 1983 roku parku narodowego. To tylko nieco ponad 1% pierwotnej kniei jaka porastała ten obszar w średniowieczu. Obszar ochronny powstał na bazie trzech istniejących wcześniej rezerwatów Trollkyrka (1937), Stenkälla (1942) i Tärnekullen (1955). Celem powstania parku narodowego była przede wszystkim ochrona naturalnych zbiorowisk leśnych nietkniętych gospodarką ludzką. Na obejmującym 2040 ha (po rozszerzeniu granic od wiosny 2017 roku) terenie nigdy nie było stałych osad a także agrokultury. Działalność człowieka ograniczała się do korzystania z zasobów leśnych: niewielkich wyrębów oraz pozyskiwania żywicy i wypalania węgla drzewnego na potrzeby lokalnego hutnictwa. 

Tradycyjny stos do wypalania węgla drzewnego

W 1835 roku na obszarze Tiveden szalał wielki pożar, który zniszczył tutejsze drzewostany. Teren ten podlegał całkowicie naturalnej sukcesji. Ślady pożogi możemy zaobserwować w warstwach cienkiej gleby, natomiast większość rosnących obecnie drzew nie przekracza wieku 200 lat. Terytorium parku narodowego stanowi mozaikę lasów, niewielkich akwenów oraz skalistych wzgórz zbudowanych z granitów. Skały uległy popękaniu podczas powstawania wielkiej depresji tektonicznej, w której dnie znajduje się obecnie jezioro Wetter. Piętno na krajobrazie odcisnął też okres lodowcowy. Jego efektem jest pozostawienie na tym obszarze wielkich bloków skalnych, które w wielu miejscach tarasują dna dolin. Drobniejszy materiał został natomiast doszczętnie wypłukany po wytopieniu się lądolodu, ponieważ obszar ten od razu znajdował się już ponad taflą zastoiska. Ze względu na swoje położenie oraz unikalne warunki naturalne Tiveden stanowi granicę zasięgu gatunków południowych i północnych. Pojawia się tutaj np. brzoza karłowata (Betula nana) charakterystyczna raczej dla tundry. Generalnie jednak flora parku jest uboga ze względu na trudne warunki siedliskowe. Dominują bory sosnowe z chrobotkiem reniferowym w runie a w nieco żyźniejszych miejscach pojawia się świerk oraz leszczyna. Wiosną zakwitają zawilce. Park zamieszkuje dość liczna populacja głuszca oraz rzadki na północy dzięcioł trójpalczasty (Picoides tridactylus). Ze ssaków spotkać można lisy, borsuki, bobry, kuny leśne, jenoty oraz stosunkowo rzadkie łosie. W Tiveden reklamowanym jako najbardziej południowy z dzikich lasów Skandynawii istnieje dość gęsta sieć szlaków turystycznych (około 25 km). Wschodnią częścią parku przebiega dalekobieżny Bergslagsleden. Krótsze pętle prowadzą od głównej bramy parku położonej przy drodze w okolicy jeziora Stora Trehörningen. Po północnej stronie tego największego w granicach parku narodowego akwenu jest piaszczysta plaża Vitsand. Na koniec warto zauważyć, że określenie "dziki" brać trzeba trochę w nawias. Ruch turystyczny w parku jest duży. Rocznie przybywa tutaj około 100000 zwiedzających, stąd przynajmniej niektóre szlaki są dość oblegane i trudno mówić o zupełnej ciszy, którą przerywa co najwyżej lecący wysoko samolot. 

Tiveden - skalna grań

Najdogodniejszym punktem wyjściowym do wycieczek w obszar parku narodowego Tiveden jest główne wejście (huvudentrée) położone w pobliżu Götaviken - południowej zatoki jeziora Trehörningen. Na miejscu duży parking dla samochodów. Wjazd możliwy jest od południa (Stenkällegården), zachodu (Ösjönäs) i północy (Tivedstorp). W tej ostatniej miejscowości warto zatrzymać się w schronisku turystycznym. Jest ono dość niezwykłe, ponieważ przebywamy w żywym skansenie, czyli w dawnej leśnej wiosce fińskiej. Pierwszy osadnik - niejaki Lille Hindrik przybył tutaj na początku XVII wieku, 100 lat później było tutaj 5 gospodarstw. Ludność trudniła się głównie wypalaniem węgla drzewnego. Od 1952 roku działa fundacja, której celem jest utrzymanie dziedzictwa wyludniającej się wsi. Dopiero niedawno zbudowano na miejsce porządną drogę.

Noclegi w domkach rozsianych po całej wsi. W sumie 63 miejsca. Jedynki od 370 SVK, dwójki 500 SVK, łóżko w pokoju wieloosobowym 150 SVK. Do tego doliczyć należy 50 SVK, chyba że jesteśmy członkami Szwedzkiej Organizacji Turystycznej (STF). Opłaty za ustawienie namiotu: 100 SVK (1 osoba) a kampera 200 SVK. Można również zamówić śniadanie w kawiarni (85 SVK od osoby). Na miejscu jest m.in. kaplica, sala konferencyjna, stół bilardowy, ping-pong, stajnie dla koni, sauna i boisko do siatkówki. 

Z głównego wejścia startują dwie najpopularniejsze trasy: Trollkyrkorundan (czerwona) - 5 km, Stenkällerundan (żółta) - 2,2 km. Obie zostaną opisane dokładnie. Uwaga! Kolory szlaków odnoszą się do oznaczenia na mapie poniżej, natomiast w terenie wszystkie są znakowane jednolitymi pomarańczowymi paskami. Oprócz tego zaczyna się tutaj najdłuższa Oxögabergsrundan (niebieska) prowadząca typowymi dla Tiveden terenami leśnymi, przez skaliste wzgórza i głębokie zabagnione dolinki - 6,7 km, Stigmansrundan (szara) - 4,2 km, prowadzi do uroczego wąwozu otoczonego stromościennymi skalistymi stokami, a Trehörningsrundan (fioletowa) - wokół jeziora. 

Stigmanpasset

W maju 2017 roku oddany zostanie nowy drewniany budynek który pomieści sezonową informację turystyczną i zaplecze turystyczne. Jego forma stylizowana będzie na charakterystyczne dla Tiveden rumowiska skalne. 

Na północ od Huvudentrée mamy przystosowaną głównie dla turystów rowerowych i konnych bazę w Vitsand. Startuje stąd pomarańczowa trasa Tärnekullerundan o długości 1,3 km (na trasie granitowe wzgórze porośnięte borem sosnowym, a także rumowisko skalne z jaskinią) oraz czarna Junkerjägarerundan prowadząca do wielkiego postawionego na sztorc głazu o wysokości 15 m (według legendy to tragiczne miejsce zakończenia pewnego mezaliansu jest jak najbardziej nawiedzone przez niespokojne duchy). 

Junker Jägares Sten

Można też wejść na rundę wokół jeziora Trehörningen (fioletowa). Na miejscu jest piaszczysta plaża nad jeziorem Trehörningen.

Ostatni punkt bazowy jest w okolicach Ösjönäs po przeciwległej stronie jeziora. Miejscowość przekształcona została również w ekologiczny ośrodek turystyczny może o nieco skromniejszym klimacie niż opisany wcześniej Tivedstorp. Oprócz fioletowej pętli jest tam jeszcze krótki zielony szlak Mellannäsrundan prowadzący na cypel o tej nazwie.

Po wschodniej granicy parku narodowego równolegle do Bergslagsleden biegnie trasa konna łącząca Tivedstorp z Stigmansgården. Ten tradycyjny szlak służył kiedyś do transportu drewna i węgla drzewnego w kierunku zakładów przemysłowych. W pobliżu jeziora Andsjön na ścieżce zachował się stary drewniany most.

            

Z Olshammar do Karlsborga

Droga nr 49 przebija się przez lasy południowego Tiveden kilkukrotnie docierając do brzegów jeziora Wetter. Boczne drogi lokalne m.in. do parku narodowego Tiveden.

Z centrum Olshammar wyjeżdżamy ulicą Bruksvägen lub kontynuujemy drogę wzdłuż obwodnicy miejscowości. 

[184 km] Koviken. Przydrożny parking nad malowniczą zarastającą zatoką jeziora Wetter. Prowadzi tędy niebiesko znakowany szlak pieszy Norra Vätternleden. Ubikacje. 3 km na wschód nad brzegiem jeziora wioska Hindstorp, gdzie znaleźć jeszcze można pień lipy św. Brygidy - według ustnej tradycji własnoręcznie przez nią zasadzonej w XIV wieku. 

[188 km] Igelbäcken przy granicy Närke i Westergotlandii. Na prawo od drogi wysoki na 9 m, dawny wielki piec (1) w kompleksie starej odlewni zbudowanej przez Antona von Boij w 1696 roku. Ruda żelaza pochodziła z kopalni Lerbäck i była transportowana drogą wodną a następnie krótkim odcinkiem po nieistniejących torach kolejowych. Do ogrzewania pieca służyło specjalnie hodowane drzewo morwy. Huta ostatecznie została zamknięta w 1923 roku. Po lewej stronie drogi lasy i bagna w rezerwacie Utnäset. Szlak pieszy prowadzi nad brzeg Wetteru do miejsca widokowego. Można wędrować nim dalej w kierunku zatoki Uvviken.

Piec hutniczy w Igelsbäcken

[191 km] Przydrożny parking nad wrzynającą się głęboko w ląd zatoką Boviken.

[194 km] Bocksjö. Drogowskaz informuje o możliwości dojazdu w prawo do parku narodowego Tiveden (około 6 km). Droga prowadzi przez stację narciarską Stenkällegården (2 km) nad jeziorem Bocksjön. Wyciąg orczykowy i kilkusetmetrowe stoki slalomowe. Na miejscu kemping.
Duży ośrodek wypoczynkowy leży na dwóch poziomach po obu stronach drogi.  Jest czynny cały rok i oferuje noclegi w domkach kempingowych oraz miejsca biwakowe z łączem elektrycznym (zimą ten typ noclegu jest prawdopodobnie bardziej teoretyczny). Darmowe wi-fi. Przy recepcji jest sklep spożywczy oraz stoisko z pamiątkami (m.in. trolle z Tiveden). W ośrodku funkcjonowała też restauracja z menu regionalnym, jednak w ostatnim sezonie otwarta była tylko dla grup powyżej 20 osób po wcześniejszej rezerwacji. Latem skorzystać można natomiast z przystani wodnej i wypożyczalni sprzętu pływającego. Cena miejsca noclegowego 220 SVK (dodatkowa opłata za prąd 50 SVK). Osobne opłaty za miejsce w domku. W zależności od rodzaju i powierzchni oferują rozmaity komfort i zróżnicowane ceny. W niektórych można przenocować z domowymi zwierzętami. Opłaty od 225-695 SVK za dzień. Szczegóły: http://www.stenkallegarden.se, e-mail: kontakt@stenkallegarden.se, tel: 050 56 00 15
Za skrzyżowaniem (droga do Ösjönäs) kończy się asfalt a zaczyna szutrówka. Dalej prosto jeszcze 1 km do Stigmansgården. W lesie po drugiej stronie jeziora dawny ośrodek noclegowy Banku Handlowego a potem szwedzkiego stowarzyszenia diabetyków (stąd "słodkie" nazwy poszczególnych domków). 

Niewielkie schronisko turystyczne posiada 7 pokoi dwuosobowych w cenie 350 SVK. Tel: 050 56 00 47. Rezerwacja możliwa też ze strony: http://www.tiveden.com/

[195 km] 1 km w prawo do kaplicy Bocksjö (2) zbudowanej w 1906 roku jako kościół parafialny dla społeczności Lilla Tiveden. Czerwona wieża dobudowana w latach 50-tych, kiedy świątynia przeszła gruntowny remont. Obecnie miejsce dość odludne i zarastające lasem. 
[197 km] W prawo leśna droga nad jeziora Djäknasjön i Kärdsjön. Wiata przeciwdeszczowa dla wędkarzy. Prowadzi tam szlak Västra Vätternleden.
[199 km] 1 km na południe przystań i plaża w Djäknasundet (3). W miniaturowych zatoczkach odsłaniają się tutaj malownicze skaliste brzegi o krawędziach dochodzących do kilkudziesięciu metrów wysokości. Jest to kraniec starego zrębu tektonicznego zbudowanego z prekambryjskich granitów, diabazów i zieleńców. Podobne skały i przepaście dominują w krajobrazie niewielkich porośniętych kilkusetletnim borem sosnowym wysepek, np. Huvön czy Stenboön. Od 1996 roku funkcjonuje tu rezerwat przyrody Valekleven-Ombo należący także do sieci Natura 2000.
[200 km] Estakadą nad doliną potoku wjeżdżamy do miejscowości Granvik. Pierwotnie spławiano tędy drewno z lasów Tiveden, o czym informuje nazwa obszaru Gustav Vasa Såg. Osada przemysłowa powstała już w XVI wieku a w 1680 roku zbudowano tu wielki piec do wytopu surówki. Funkcjonował także tartak, cegielnia oraz mała stocznia śródlądowa. Powyżej ujścia potok przegrodzono zaporą tworząc istniejący do dzisiaj podłużny staw Sågdammen. Dawny port przemysłowy przekształcono obecnie w marinę jachtową. Centrum założenia jest pochodzący z XVIII w. drewniany dworek (4) z charakterystyczną werandą otoczony zdziczałym parkiem angielskim. W parku ścieżka przyrodnicza dedykowana obecnie panującemu królowi Karolowi Gustawowi XVI. W pobliżu w dawnym magazynie znajduje się lokalne muzeum z eksponatami ukazującymi przemysłową przeszłość miejsca. Na północ droga do Tived nad jeziorem Unden (patrz).
Nocować można w Tiveden Vandrarhem zajmującym budynek dawnej szkoły. 30 miejsc noclegowych w 9 pokojach. Ceny od 250 SVK od osoby. Sauna w cenie 600 SVK. Darmowe wi-fi. Kuchnia i świetlica. Kontakt pod telefonem: 070 603 10 75, e-mail: info@tivedensvandrarhem.com
Za Granvikiem trasa przebija się przez malowniczy skalny grzbiet Valekleven (5). Od strony jeziora urywa się on spektakularnym klifem dochodzącym do 80 m wysokości. Płaskowzgórze w czasach starożytnych było twierdzą (fornborgiem). Do dzisiejszych czasów zachowały się tylko znikome resztki fortyfikacji. 

Valekleven - jedno z urwisk

[202 km] Na lewo wioska rybacka Klangahamn z dużą wędzarnią. W prawo (2 km) droga na łąki Bölets Ängar z bogatą roślinnością w tym kilkoma gatunkami storczyków z obuwikiem pospolitym (Cypripedium calceolus). W sąsiedztwie kompleks starych opuszczonych kopalni manganu (6) z największą Vretgruva przy której zachowało się sporo dawnych maszyn górniczych. Część wyrobisk ma charakter odkrywkowy i często doły takie zalane są wodą. Inne tworzą sieć podziemnych korytarzy i szybów dostępnych raczej z pomocą liny. 

W dawnej kopalni manganu

[205 km] W prawo droga do Böllskullen (3 km, 7). Polodowcowy pagór zbudowany ze żwirów i wyniesiony ponad 25 m ponad powierzchnię terenu. Była to dawna krawędź bałtyckiego jeziora lodowego. Rezerwat przyrody z cennymi gatunkami storczyków i innych roślin kwiatowych. W pobliżu oryginalna sosna bez kory.  
[208 km] Wyjeżdżamy z lasów. Hultet. W prawo droga 202 prowadząca do Toreboda i Mariestadu. W tamtym kierunku Forsvik nad Kanałem Gotajskim. Za pasem zagajnika przedmieście Karlsborga - Hanken.