Twierdza w Karlsborgu

KARLSBORG [212 km], 3,5 tys. mieszkańców

Twierdza w Karlsborgu to jedna z największych inwestycji budowlanych nowożytnej Szwecji. Zajmuje powierzchnię 13 ha, obliczono też że kubatura wszystkich budynków wynosi 550000 metrów sześciennych. O ogromie prac podjętych na półwyspie Vanäs świadczy też czas prowadzenia robót - 90 lat. Pierwsze fortyfikacje zaczęto tutaj wznosić w 1819 roku według planów Baltazara von Platena. Po początkowych 15 latach udało się wykopać 5-kilometrowy obwód fos wraz z piaszczystym wałem umocnionym kaponierami. Od 1832 roku rozpoczęto wznosić wewnętrzny trzon twierdzy wraz z betonowymi i kamiennymi murami oraz bramami. Główny architekt założenia Johan af Kleen odbył kilka wizyt studyjnych głównie w Niemczech i zdecydował się na realizację projektu przypominającego fortecę w bawarskim Ingolstadt a także zniszczoną dziś w dużym stopniu cytadelę poznańską. W latach 1844-1866 powstał główny szaniec zlokalizowany w południowej części założenia, flankowany trzema potężnymi wieżami artyleryjskimi i mieszczący m.in. kaplicę oraz skarbiec koronny.

Jedna z wież artyleryjskich twierdzy w Karlsborgu

W zamyśle miał to być ostatni przyczółek obronny obsadzony kilkutysięcznym oddziałem strzelców i kanonierów wyposażonych w 263 ciężkie działa. To jeden z najdłuższych budynków w Europie liczący 678 metrów, do dzisiaj na całej powierzchni ogrzewany. W wewnętrznym obwodzie fortyfikacji zbudowano też liczne pomieszczenia koszarowe dla regimentów. Do dzisiaj część z nich wykorzystuje armia szwedzka. Stacjonuje tutaj m.in. historyczny pułk huzarów oraz batalion powietrzny F21 korzystający z pobliskiego lotniska wojskowego. Mieści się  również szkoła sił specjalnych. Wewnętrzna zabudowa tworzy niemałe miasteczko z ulicami wytyczonymi już w czasie pierwszych robót około 1820 roku. W pierwotnych planach miała to być tymczasowa stolica, dlatego na potrzeby obsługi królewskiego dworu musiało powstać szereg instytucji gospodarczych, takich jak szpital, bank, poczta, apteka, piekarnia, stacja radiowa, magazyny czy stajnie. Armia wprowadziła się do twierdzy w latach 60-tych XIX wieku, ale formalnie budowę ukończono dopiero w 1909 roku. Warto mieć świadomość, że w tym czasie twierdza była już mocno przestarzała ze względu na doskonalenie broni i rozwój nowych technik strategicznych. Z pewnością nie była dobrze przygotowana do ataku z powietrza, nie uwzględniono też znacznie szybszej możliwości koncentracji sił w związku z rozwojem środków transportu: kolei i statków. Poza tym po wojnie krymskiej i ataku wojsk angielskich na siły rosyjskie na Bałtyku zmniejszyło się niebezpieczeństwo inwazji na Szwecję a Wyspy Alandzkie stały się strefą zdemilitaryzowaną. W związku z tym koncepcja obrony centralnej została zmodyfikowana. W 1928 roku zdecydowano o likwidacji twierdzy, jednak nadal stacjonowały tutaj oddziały wojskowe. Jeszcze w czasie II wojny światowej obiekt był uwzględniony w planowaniu strategicznym - ewentualny atak Niemiec hitlerowskich na Szwecję uwzględniał zajęcie fortecy nad jeziorem Wetter. W latach 1939-1942 przeniesiono tu tymczasowo państwowe zasoby złota obawiając się ataku na Sztokholm. 
Wnętrze twierdzy w Karlsborgu to dzisiaj małe miasteczko zajęte również częściowo przez ludność cywilną. Nie można zatem twierdzić jak za kapitanem Klossem: "Zaraz za miasteczkiem rozpoczyna się strefa niedostępna dla zwykłego turysty, zasieki, patrole z psami...". Twierdzę w Karlsborgu można obecnie zwiedzać na wiele sposobów. Najprościej oczywiście pieszo. Oprócz tego organizowane są objazdówki autokarowe umożliwiające okrążenie obwodu imponujących murów. Kilka propozycji pobytu ma charakter adventure-tours w tym najbardziej znana jest przygoda w kazamatach polegająca na przeżyciu pozorowanego ataku na twierdzę i ukrywany w niej skarb. Przy Strandvägen naprzeciwko schroniska młodzieżowego stoi drewniany budynek kasy i informacji. Tuż za nim możemy obejrzeć potężne betonowe skrzydło stanowiące fragment zewnętrznej kaponiery. Ciekawym pomysłem jest obejście dookoła twierdzy wzdłuż szlaku prowadzącego pomiędzy wewnętrznym a zewnętrznym murem oporowym. W wielu miejscach zachowały się malownicze kamienne łuki obwarowań. Wjazd na teren fortecy prowadzi również przez tzw. łuk gotajski (gotska valvet, 1) na którym znajduje się monogram królewski a po drugiej stronie tablica pamiątkowa przypominająca o uroczystości wmurowania kamienia węgielnego przez króla Karola Jana XIV w 1932 roku. Wizerunek łuku umieszczony jest na herbie Karlsborga. Przy biegnącej od bramy Befälsgatan stoją 3 bliźniacze budynki koszarowe dla korpusu oficerskiego. Prawą pierzeję ulicy zajmuje wspomniany wyżej długi dwupiętrowy budynek nazywany Slutvärnet stanowiący główny trzon obrony twierdzy. Wapienne mury mają od strony południowej grubość 2-3 m umożliwiającą przetrwanie ostrzału artyleryjskiego.

Kościół garnizonowy

W centralnej części założenia znajduje się zbudowany w 1869 roku pięcionawowy neogotycki kościół garnizonowy (2) w zamyśle stanowiący także salę służącą dla posiedzeń parlamentu w czasie ewakuacji władz ze Sztokholmu. Warto przyjrzeć się olbrzymiemu reprezentacyjnemu żyrandolowi stworzonemu z korony, 276 żołnierskich bagnetów  oraz łańcuchów. Symbolizują one budowniczych twierdzy: króla, armię oraz więźniów. Na ołtarzu znajduje się krzyż z kolorowego szkła wykonany przez Erika Hoglunda a na bocznej ścianie wisi ciekawy pasiasty gobelin nazywany Tiveden. W opisywanym budynku mieszczą się ekspozycje muzeum twierdzy w Karlsborgu poświęcone historii wojskowości w tym miejscu. W jednej z sal obejrzymy wielki model fortyfikacji z 1899 roku. Oznaczenia świetlne opisują poszczególne obiekty na terenie twierdzy. Życie żołnierzy pokazują rozmieszczone w różnych miejscach sugestywne diaporamy. Liczne inne eksponaty prezentują broń, umundurowanie i wyposażenie tutejszych żołnierzy, przyrządy lokacyjne, telefony i telegrafy oraz radiotechnikę. Część wystawy poświęcono oddziałowi lotniczemu stacjonującemu na terenie twierdzy od 1913 roku, kiedy to na jej przedpolu wylądował porucznik Gösta von Porat. Unikalnym miejscem jest także zrekonstruowana stajnia sprzed 150 lat. Osobnym dział ekspozycji stanowią instrumenty muzyczne używane przez orkiestry wojskowe.  Warto spojrzeć na południową stronę na przedpole gmachu ukształtowane przez nowsze fortyfikacje ziemne powstałe w końcowym okresie wznoszenia całego założenia. Znajdujące się na przedpolu stanowiska artyleryjskie i bunkry zostały połączone z rdzeniem podziemnymi korytarzami. 
Godziny otwarcia placówki są zależne od sezonu. W środku lata ekspozycja jest otwarta codziennie między 10 a 18, natomiast w maju, sierpniu i wrześniu też od godziny 10, ale nieco krócej. W pozostałym okresie od poniedziałku do piątku między 10 a 15. Bilet wstępu dla osoby dorosłej 60 SVK. Dostępne są przewodniki audio w języku szwedzkim, angielskim i niemieckim. Kontakt i informacje: tel. 050 545 18 26, e-mail: info@fastningmuseet.se, strona web: http://www.fastningsmuseet.se

Vanäs Fyr

Ważnym miejscem twierdzy jest plac apelowy znajdujący się nieco na północ od Slutvärnet. Z tego miejsca startują rozmaite zorganizowane wycieczki oprowadzające po twierdzy. Po zachodniej stronie stoi charakterystyczny żółty budynek zwany mesą oficerską (3). Do dziś mieści się tutaj restauracja wraz z salą balową często wykorzystywaną do organizacji rozmaitych przyjęć, imprez czy rautów. Po północnej stronie placu stoi dawny budynek banku a w pierzei wschodniej reprezentacyjny pałacyk mieszczący siedzibę stowarzyszenia weteranów wojskowych (Soldathem). Miejscem wartym obejrzenia jest monumentalny gmach arsenału (Tyghuset, 4) w którym w czasach świetności przechowywano ponad 100 tysięcy karabinów oraz rozmaite inne pokłady broni i amunicji. Warto zaznaczyć, że w obrębie twierdzy znajdowała się zbudowana w 1886 roku fabryka naboi zlokalizowana na wschodnim wybrzeżu półwyspu już poza obwarowaniami. Jej pozostałością jest wysoki kilkukondygnacyjny Havremagasinet (5) stojący przy Fabriksvägen. W północnej części twierdzy znajduje się dom komendanta, kuźnia, stary kościół oraz magazyny aprowizacyjne zbudowane w 1873 roku (6). Już poza murami twierdzy na północnym cyplu półwyspu Vanäs obejrzeć można kompleks wojskowego szpitala (7) z kilkoma ceglanymi budynkami wzniesionymi w latach 1879-1881 według projektu Johana Fredrika Åboma. Szpital funkcjonował w tym miejscu do 1956 roku a po zamknięciu przez kilkadziesiąt lat pozostawał opuszczony. Dopiero niedawno został gruntownie odrestaurowany. Sąsiaduje on z niewielkim pałacykiem Kungsvillan (8) otoczonym ładnym parkiem (posadzono tu rzadki gatunek jarzębiny Sorbus rupicola). Willa zaprojektowana została na potrzeby króla w czasie gdy wizytował on twierdzę i jest najstarszym budynkiem na tym terenie. Powstał już w 1823 roku. Przy dworku stoi niewielki drewniany budynek zwany "kuchnią królewską" a w kierunku jeziora biegnie ścieżka na drewniany pomost. Po wschodniej stronie cypla na niewielkiej sztucznej wysepce znajduje się 11-metrowa drewniana biała wieżyczka - latarnia (Vanäs Fyr, 9). Z tego miejsca rozciąga się rozległa panorama jeziora Wetter.

                

Wzdłuż Kanału Gotajskiego

To najważniejsza śródlądowa droga wodna w Szwecji, która zbudowana została w latach 1810-1832. W owych czasach miała strategiczne znaczenie i umożliwiała szybsze przesyłanie wiadomości ze Sztokholmu na wschodnim wybrzeżu do Göteborga na zachodzie. Właściwy kanał ma 190 km i łączy Bałtyk z jeziorem Wener. Dalszy szlak biegnie wzdłuż rzeki Göta i równolegle do niej wykopanego Kanału Trollhätte. Taką marszrutą można odbyć kilkudniowy rejs na wycieczkowym liniowcu, podobne statki białej floty pływają także na krótszych odcinkach. Kanał zyskuje popularność jako turystyczna droga wodna dla jachtów. W trakcie rejsu miniemy 58 śluz wyrównujących poziomy pomiędzy kilkoma dużymi akwenami znajdującymi się na trasie. Niektóre z nich układają się w malownicze kilkustopniowe kaskady. Wokół drogi wodnej znajdziemy wiele innych atrakcji: zabytkowe miasta i wioski, stare klasztory i kościoły, pamiątki dawnego przemysłu a także osobliwości przyrodnicze. Nowym przedsięwzięciem są dzieła sztuki nowoczesnej ustawione w kilku newralgicznych miejscach nad kanałem. Trasę możesz uskutecznić nawet nie posiadając własnej łodzi i nie rujnując swojego budżetu na ekskluzywne rejsy wycieczkowcami. Lądowa podróż będzie możliwa, wyjąwszy oczywiście odcinki biegnące przez duże śródlądowe akweny takie jak Wetter czy Wener. Wzdłuż kanału ciągną się bowiem ścieżki rowerowe dostępne także dla pieszych. Alternatywą jest szlak samochodowy zgodny z przebiegiem interesującej nas drogi wodnej, biegnący często bocznymi drogami przez niewielkie wioski, oraz niewielkie mosty obok dawnych posterunków kierujących ruchem żeglugowym. Nie każdy punkt na brzegu kanału będzie jednak osiągalny przy pomocy czterokołowego pojazdu. Szlak zostanie opisany ze wschodu na zachód.    

Motala część 4

MOTALA [112 km] / 29,8 tys. mieszkańców

Centrum miasta otrzymało jednolity plan urbanistyczny przypominający wachlarz. Punkt z którego rozchodzą się perspektywy kolejnych ulic znajduje się daleko na zatoce jeziora Wetter i obecnie w tym miejscu zamontowano wysoką fontannę  projektu Tommy'ego Jerhammara doskonale widoczną z wielu pozycji w mieście. Na osi Repslagaregatan mamy np. założony na skarpie niewielki Utsiktparken i siedząc na tamtejszej ławce będziemy mieli doskonały wgląd w śródmieście i zamykający oś widokową wodotrysk Największy ruch panuje jednak na przystani nieco "poniżej" opisanego wachlarza. Przy śluzie na Kanale Gotajskim stoi żółty piętrowy budynek Göta Kanalbolaget (1). Dziś mieści się tutaj informacja turystyczna. W planach jest budowa w tej okolicy nowego centrum turystyczno-wystawienniczego związanego bezpośrednio z Kanałem Gotajskim. Na kamiennym nabrzeżu wśród łódek z łatwością dostrzeżemy drewnianego potwora z głębin. Ten tzw. "Mały Nessie" nawiązuje z jednej strony do stwora jaki podobno żyje gdzieś w odmętach Wetteru, z drugiej strony do prawdziwego gada z Loch Ness i siostrzanego Kanału Kaledońskiego. Na nabrzeżu jest wiele starych drewnianych magazynów. Dziś znajdują się w nich sklepy i restauracje a w położonym dalej wysokim Platenhuset siedziba lokalnego dewelopera. Najciekawszym miejscem do zwiedzania będzie jednak Muzeum Motoryzacji (2). W ciekawej kolekcji znajdziemy przede wszystkim duży zbiór kolejnych modeli Rolls-Royce'a wraz z ulubionym wozem Erika Haralda Zetterströma w Szwecji lepiej znanego pod pseudonimem artystycznym Kar de Mumma (co w dialekcie sztokholmskim oznacza "kardamon"). Był to autor spektakli rewiowych oraz felietonista znanego dziennika Svenska Dagblaget.

Wnętrze muzeum motoryzacji

Warto zwrócić uwagę na kilka limuzyn przynależących do sławnych polityków: m.in. pancernego lincolna Nikity Chruszczowa czy cadillaca Indiry Gandhi. Oprócz starszych i nowszych samochodów jest również spora kolekcja motocykli i mopedów, stacja benzynowa w stylu retro a nawet staroświecki salon fotograficzny. Niektóre ze zgromadzonych tu eksponatów pochodzą z fabryk Motali - jest np. kilka modeli radioodbiorników produkowanych przez lokalne zakłady Luxor AB. W Motormuseum znalazło wreszcie swoje miejsce część kolekcji dawnego zlikwidowanego muzeum pożarnictwa w Motali.

Muzeum czynne jest od poniedziałku do soboty w godzinach 8.00-21.00. W niedzielę otwarte krócej między 10.00 a 16.00. Wstęp dla dorosłej osoby kosztuje 100 SVK, dzieci w wieku szkolnym (do 15 roku życia) zapłacą 45 SVK a maluchy 25 SVK. Istnieje również możliwość wykupienia biletu łączonego z akwarium (130 SVK dla osoby dorosłej). Na miejscu restauracja i sklep z pamiątkami. Strona web:  http://www.motormuseum.se       

W sąsiednim żółtym budynku dawnej komory celnej powstało niedawno akwarium jeziora Wetter. Większość zbiorników zajmują przedstawiciele miejscowej ichtiofauny w tym dość popularne gatunki jeziorne takie jak leszcz, okoń, lin, węgorz, sandacz, lipień, szczupak czy miętus. Poszczególne części ekspozycji ukazują rozmaite nisze ekologiczne: wody płynące, skaliste wybrzeża, spokojną toń jeziora, itp. Oprócz tego jest niewielkie akwarium z rybami tropikalnymi. 

Wystawa otwarta jest przez cały tydzień w godzinach 10-18. Wstęp 50 SVK, dzieci w wieku szkolnym 30 SVK, młodsze 25 SVK. Obowiązuje też karnet z muzeum motoryzacji (patrz wyżej). Informacje na stronie web:http://www.motala-akvarieforening.se   

Powyżej przystani przy skwerze pomiędzy Sjögatan i Bispmotalagatan stoi miejscowy kościół parafialny (3). W jego otoczeniu dawny cmentarz na którym odnajdziemy m.in. grób szkockiego inżyniera Daniela Frasera, który pracował przy budowie kanału. Obecną świątynię ukończono u schyłku XVIII w, ale po części objęła ona istniejącą dawniej jednonawową budowlę z licznymi dodatkami (południowa ściana, kaplica Kugelhjelmska). Neogotycka wieża ze strzelistą spirą została dodana w XIX w. Przestronne halowe wnętrze przykrywa drewniany niebieski sufit. Barokowy główny ołtarz z malowanymi figurami przedstawiającymi scenę ukrzyżowania znajduje się w prezbiterium oddzielonym od nawy niewielką kurtyną. Najciekawszy jest jednak dawny obraz ołtarzowy ukazujący Zmartwychwstanie Chrystusa pędzla Jana Zachariasza Blackstadiusa z aniołami pilnującymi rzymskich żołnierzy. Oprócz tego warto obejrzeć boczne organy w kształcie wysokiej szafy oraz kilka witraży.

Wychodząc z kościoła po przekątnej trafimy na Stora Torget główny obszerny plac wytyczonej osady. Dziś w dużym stopniu otaczają go centra handlowe o typowej dla Szwecji konstruktywistycznej bryle. Na rogu Prästgatan jest niedawno remontowany Baltzarhuset oprócz sklepów mieszczący kilka apartamentów mieszkalnych. Po drugiej stronie placu przy Repslaregatan jest jeszcze nowszy kompleks Gallerian. Najbardziej tradycyjnie wygląda północna pierzeja z dawnym hotelem miejskim obecnie należącym do sieci Best Western. Na tle reprezentacyjnego budynku z zegarem ustawiono w 1923 roku w 200-lecie powstania nowej osady pomnik jej założyciela hrabiego Baltzara von Platena.  

Ahlbomska Villan, czyli ratusz Motali

Miejscowość formalnie uzyskała prawa miejskie dopiero w 1881 roku, dlatego pewnie ratusz (4) zlokalizowano poza głównym placem. W 1910 roku kapitan Carl Ahlbom podarował miastu swoją willę znajdującą się na rogu Platensgatan i Drottninggatan. Oprócz głównego budynku w rogach ogrodu stoją cztery mniejsze altany. Charakterystyczne dla rezydencji są zdobienia z motywami psa które kapitan uwielbiał oraz motywami kota których nie cierpiał, ale za to przepadała za nimi jego gospodyni i zapewne kochanka Stava Österberg. Obecnie w budynku znajdują się dwie sale reprezentacyjne - większa wykorzystywana np. do ceremonii ślubnych a mniejsza (dawna sypialnia kapitańska) do zebrań Rady Miejskiej. Na wschód od obiegającej centrum przelotowej Vadstenavägen rozpoczyna się przedmieście Östermalm, którego osią jest ruchliwa Östermalmgatan biegnąca w kierunku Borenshult, Borensbergu i Linköpingu. Po prawej skwer ze stacją kolejową. Przy nim znajduje się monumentalny budynek sądu (5) i dawnej rejencji regionów Aska, Dal i Bobergs (co przeczytać można nad wejściem). Instytucję powołano do życia już w 1370 roku. Nazwa ta ma znaczenie historyczne i odnosi się do istniejących kiedyś niewielkich gmin. Obecna siedziba Temidy powstała w 1910 roku a jako ciekawostkę należy uznać fakt, że leżała wtedy poza granicami administracyjnymi miasta. Budowla odznacza się bogatą i zróżnicowaną kolorystycznie kamieniarką. Nieco dalej po lewej stronie głównej drogi dojrzymy siedzibę kościoła ekumenicznego z przysadzistą beżową wieżą.  
Na zachód od Stora Torget na obszarze wytyczonego przez Baltzara von Platena wachlarza zaczynają się blokowiska. Przy Sjögatan stoi nowa ceglana bryła centrum kultury i biblioteki miejskiej. Praktycznie w środku nowych osiedli przy Timmergatan zachowano stary drewniany dom zwany Dubergska Gården pełniący dziś funkcję galerii sztuki. Nieco starszych willi zachowało się także bliżej brzegów zatoki nad którą biegnie łukiem zadrzewiona promenada. Z chodnika nad zatoką widok na nowy most Motalabron, przystań i fontannę. Droga prowadzi do starej dzielnicy Bispmotala, w której nie zachowały się jednak do dzisiaj żadne stare obiekty. 

Soleruption - instalacja w Parku Ludowym

Motala jest miastem pełnym zieleni. Główny ogród miejski (Stadparken, 6) powstał w 1898 roku i zajmuje obszar pomiędzy przystanią a promenadą. W ostatnich latach został gruntownie unowocześniony. Oprócz zajmującej centralne miejsce fontanny i kolorowych klombów można tu obejrzeć rozmaite kompozycje roślinne m.in. w kształcie jadącego rowerzysty oraz ogródek zabaw dla dzieci o tematyce wodnej. Powyżej centrum miasta na stokach wzgórza Bondebacka znajduje się cmentarz miejski (Griftegård) jeden z najpiękniejszych w Szwecji, którego fragment stanowi miejsce spacerów ze skalnymi ogródkami i kanałem wodnym. Motala ma też 2 parki ludowe. Nowy wraz z domem kultury znajduje się nad jeziorem Wetter w dzielnicy Marieberg (dojazd autobusem 301). Jest znany głównie z kompleksu całorocznych basenów. Nad terenem wznosi się wysoka na 18 m nowoczesna rzeźba Soleruption ukazująca czerwone rozpłomienione słońce. Stary Folkets Park znajduje się w dzielnicy Duvedal i sąsiaduje z biblioteką i gimnazjum im. Baltzara von Platena. CDN