Aspö i fortyfikacje Karlskrony

  

Już od założenia miasto Karlskrona miało pełnić funkcję twierdzy. Umocnienia obronne zlokalizowane na większych i mniejszych wyspach archipelagu do dzisiaj są świadectwem strategicznego znaczenia bazy morskiej dla państwa szwedzkiego. Jako zabytki architektury obronnej wchodzą w skład listy obiektów wpisanych na światową listę dziedzictwa UNESCO. Według planu fortyfikacji stworzonego już w XVII wieku przez Erika Dahlbergha układają się w dwie grupy: wewnętrzną chroniącą port i miasto od strony lądu oraz zewnętrzną stanowiącą zabezpieczenie od strony pełnego morza. Są to rozmaite obiekty: duże forty, wieże obronne, baterie oraz prochownie. Część z nich jest dzisiaj dostępna do zwiedzania w czasie rejsów statkiem wycieczkowym.

Ljungskär

Niewielka skalista wysepka pomiędzy Brandaholmem a Trossö. W latach 1746-1753 zbudowano tutaj stojącą do dzisiaj prochownię (1). Ściany zewnętrzne wykonano z szarego kamienia a wewnętrzne z cegły. Ponadto budowlę zaopatrzono w charakterystyczny spadzisty dach możliwy do usunięcia w przypadku konfliktu zbrojnego. Wtedy na najwyższej kondygnacji rozstawiano działa strzegące przeprawy na wyspę Trossö. Wewnątrz wieży mieścił się arsenał w postaci 2542 beczek prochu. Każda z nich zawierała cetnar, czyli 42,5 kilograma. Dawniej na wyspie stał jeden domek mieszkalny oraz budynek wagi. W latach 60-tych ruiny tych obiektów zostały zlikwidowane. Prowizoryczna przystań dla łodzi znajduje się na południowym brzegu. Nie przybija tu wprawdzie żaden regularny kurs, ale wyspę obserwować można najbliżej ze statku kursującego z Fisketorg przez Dragsö do Nättraby. 

Wyspa Ljungskär z budynkiem dawnej prochowni

 Mjölnareholmen

Bliźniacza konstrukcja wieży prochowej (2) znajduje się po wschodniej stronie wyspy Trossö na Mjölnareholmen. Zbudowana została w 1727 roku. W odróżnieniu od Ljungskär na wyspie do dzisiejszych czasów zachowały się także budynki wagi oraz wartowni. W zamyśle obie wieże miały chronić miasto przed inwazją od strony lądu bądź za pomocą łodzi, bądź w zimie pieszo przez zamarznięte wody zatoki. Działa znajdujące się w tym miejscu nigdy jednak nie musiały być użyte do celów obronnych. Od 1993 Mjölnareholmen jest udostępniona do zwiedzania. Okazyjnie odbywają się tutaj rozmaite imprezy kulturalne. Uruchamia się wtedy specjalne połączenia łodziami z Handelshamnen.Posiada dwie przystanie - na brzegu zachodnim i wschodnim. Ta położona na wschodzie daje możliwość cumowania większych jednostek o głębszym zanurzeniu. 

Basareholmen (3)

Przez ponad 200 lat istniał tutaj skład prochu oraz zakład produkujący amunicję do dział. Arsenał przeniesiono z pobliskiej wyspy Laboratorieholmen po wielkim pożarze miasta w 1790 roku. W 1905 roku zbudowano nowoczesny zakład ślusarski podzielony na 10 oddziałów w których wykonywano prace amunicyjne zgodnie z cyklem produkcyjnym. Każde pomieszczenie zostało oddzielone od innych grubym murem i pancernymi drzwiami mającymi chronić przed dużą eksplozją. W 1949 w wypadku w oddziale nr 10 zginęły dwie osoby, ale pożar i wybuch nie rozprzestrzenił się na inne pomieszczenia. Najintensywniej pracowano tu natomiast podczas II wojny światowej, kiedy produkcja prowadzona była w praktyce bez przerw na trzy zmiany. W 1986 zakład został ostatecznie zamknięty i porzucony. Dopiero w ostatnich latach podjęto się oczyszczenia terenu z groźnych niewybuchów.

Koholmen

Jeszcze bardziej na wschód od Basareholmen leży wysepka Koholmen na której od 1834 roku stoi Wielki Dom Prochowy (4) - własność szwedzkiej marynarki wojennej. Dwukondygnacyjny prostokątny budynek posiada zewnętrzny i wewnętrzny mur i jest nakryty drewnianym dachem. Do wejścia prowadzi kamienny podjazd. Najstarszym obiektem na wyspie jest niewielka stojąca obok wartownia a na północnym brzegu znajduje się dom mieszkalny z przełomu XIX i XX wieku. Przystań dla łódek. 

Smörasken

Niewielki kamienny bastion (5) ochraniający bezpośrednio wejście do basenu portowego w Karlskronie. W pierwotnych planach było połączenie tego miejsca murem z bastionem Pollux na wyspie Söderstjärna. Tymczasowo zagrodzono kanał wodny kilkoma starymi wrakami. Nigdy jednak nie dokończono tej inwestycji. W XIX wieku znajdowała się tu stacja odwszawiania załóg okrętowych a miejsce nazwano pogardliwie Lusasken. 

Godnatt

Wieża obronna (6) na planie nieregularnego pięciokąta zbudowana w latach 1857-1862 w związku z wydarzeniami wojny krymskiej. Inicjatorem jej wzniesienia był komendant fortyfikacji w Karlskronie major Adolf Lindman. W planie miał 6 takich budowli, ale już w trakcie budowy okazały się przestarzałe ze względu na zbyt cienkie mury możliwe do zniszczenia przez nowoczesną artylerię gwintowaną. Budowla zajmuje prawie całą powierzchnię niewielkiego szkieru. Wewnątrz znajdują się dwie spiralnie skręcone klatki schodowe. Już w 1870 roku wieżę przemieniono na latarnię morską, która posiadała obsadę do 1921 roku. Na mieszkanie latarnika zaadaptowano górne piętro baterii a dzieci musiały bawić się pod prowizorycznym dachem, bowiem na skałach przy wejściu musiały być ubezpieczane linami ze względu na zasięg fal. Latem organizowane są specjalne wycieczki z przewodnikiem do tego miejsca.

Wieża artyleryjska Godnatt

Kurrholmen

Druga z zachowanych wież rdzeniowych (7) zbudowana w latach 1860-1863 na wyspie szkierowej w zachodniej części zatoki Karlskrony. Jest rzadziej odwiedzana ze względu na położenie z dala od tras żeglugowych. W odróżnieniu od Godnatt zbudowana na planie okręgu z tylko jednymi schodami od północnego zachodu. Na parterze znajdował się magazyn oraz prawdopodobnie kuchnia polowa. Powyżej znajdowało się piętro obsadzone artylerią. W 1986 na najwyższym tarasie dodano prowizoryczny drewniany dach. Obiekt dostępny jest tylko w czasie wycieczki z przewodnikiem.

Fort Kungsholm (8)

Fortyfikacja leży na niewielkiej wyspie Kungsholmen u zachodnich brzegów Tjurkö. Jest to jedno z dwóch umocnień osłaniających drogę wejściową do portu w Karlskronie. Od strony cieśniny jest odgrodzone niskim kamiennym wałem. Fortecę na planie pięciokąta rozpoczęto budować w 1680 roku według planu generalnego kwatermistrza Erika Dahlberga. Do konstrukcji zużyto materiał ze zniszczonych twierdz duńskich oraz bloki wapienia z kamieniołomów na Olandii. Twierdzę wznoszono jednak długimi etapami przerywając pracę ze względu na toczone wojny. W 1789 Karlskrona została zablokowana przez flotę rosyjską, ale do bitwy nie doszło. Dopiero w latach 20-tych XIX wieku zmodernizowano fortecę przystosowując ją do reguł obrony przed nowoczesną bronią artyleryjską. Do 2000 roku fort służył jako jedna z siedzib Pułku Artylerii Nadbrzeżnej Karlskrony. Obecnie odbywają się tutaj szkolenia morskie dla żołnierzy, obiekt jest też udostępniony do zwiedzania z przewodnikiem. Z 12 hektarów obejrzeć można mniej więcej połowę. Wycieczka trwa 2 godziny. Najciekawszym fragmentem założenia jest okrągły basen portowy otoczony grubym murem z otworami strzelniczymi wzorowanym na stylu weneckim. W sąsiedztwie portu znajduje się najważniejszy element fortyfikacji - budynek zwany donżonem połączony galerią z redutą północną. Aktualnie pokryty jest drewnianym dachem zwanym "fredstak" (dach pokoju), który w razie potrzeby można było łatwo zdemontować. Donżon zbudowany był w latach 30-tych XIX wieku przez Baltzara Cronstranda. Ale najstarszym budynkiem na wyspie Kungsholmen jest Wielka Prochownia zwana też ze względu na sylwetę "kościołem" a ukończona w 1736 roku. Jak inne tego typu magazyny posiada podwójny mur, ciekawie rozwiązany system wentylacji oraz pancerne, żelazne drzwi. Na wyspie znajdują się też 2 mniejsze dobrze wentylowane prochownie. W głębi lądu stoją koszary oficerskie (Södra i Norra Befälshuset). Dawny plac paradny w centrum twierdzy zajmuje obecnie park z tropikalnymi okazami drzew i krzewów przywożonych z zamorskich podróży. Rosną tu m.in. orzech włoski, tulipanowiec amerykański, araukaria chilijska i miłorząb. Uzupełnieniem trasy jest wizyta w niewielkiej izbie pamięci poświęconej historii fortu.

Forteca Kungsholm

 

Zamek Drottningskär (9)

Po przeciwległej strony cieśniny Aspösund na mniejszym szkierze w latach 1680-1725 powstała druga forteca chroniąca wejścia do portu w Karlskronie. Dwukrotnie flota nieprzyjacielska próbowała sforsować cieśninę, jednak zarówno Rosjanie jak i Anglicy lorda Nelsona nie odważyli się przepłynąć obok fortecy. Według Erika Dahlberga nie było piękniejszego morskiego zamku w całej Europie. Regularne założenie z trzypiętrowym granitowym donżonem w którym znajdowała się prochownia, stanowiska artyleryjskie i pomieszczenia gospodarcze. Koszary dla 250-osobowego garnizonu zlokalizowano w wale ograniczającym dziedziniec od strony morza. Dla komendanta postawiono dodatkowo drewniany szwedzki domek bezpośrednio na dziedzińcu. Forteca jest flankowana czterema bastionami noszącymi imiona szwedzkich królowych: Maria, Hedvig, Ulryka i Krystyna. Od strony Aspö obecnie prowadzi do zamku drewniany most, który jest dodatkowo umocniony szańcem otoczonym fosą. Od lat 70-tych XIX wieku obiekt był stopniowo rozbrajany i ostatecznie w 1895 roku wycofany ze służby, chociaż jeszcze w czasie I wojny światowej zlokalizowano tutaj baterię dział. Obecnie w twierdzy znajduje się m.in. restauracja i kawiarnia. Skromna wystawa z poglądową makietą pokazuje dzieje obiektu.

Aspö

Aspö Kyrka

Wyspa w archipelagu Karlskrony ma powierzchnię ponad 7 km kwadratowych a znajduje się na niej kilka osiedli letniskowych w tym największe Drottningskär na północno-wschodnim wybrzeżu. Kąpieliska. Kilka szlaków rowerowych. Przystań najczęściej odwiedzana jest ze względu na opisaną powyżej twierdzę. Warto dodać, że nowszy, ale niedostępny do zwiedzania fort znajduje się w położonym dalej na południu Elenabben. Inną atrakcją jest Muzeum Mobilnej Artylerii Przybrzeżnej (10) zlokalizowane w lesie w centrum wyspy. W kolekcji znajduje się sprzęt wojskowy głównie z okresu II wojny światowej, w tym działa, aparatura kierująca ostrzałem, urządzenia służące łączności, konserwacji a także pojazdy i mundury. Ekspozycja zajmuje kilka pomieszczeń a jej część znajduje się na zewnątrz. W pobliżu jest też dawna bateria artyleryjska. 

Muzeum otwarte w sezonie w godzinach 10-16. Szczegółowe informacje pod telefonem 0455 538 93 lub 0768 35 62 90 lub przez pocztę mailową info@kustartilleri.se

W pobliskiej osadzie Ryd po zachodniej stronie wyspy znajduje się ceglany neogotycki kościół Aspö Kyrka (11) zbudowany w 1891 roku. Budulec transportowano z cegielni w Nättraby a fundament wzniesiono z miejscowego budulca. Kolorystyka wnętrza przywrócona w latach 90-tych ubiegłego wieku. Kolekcja statków wotywnych oraz uroczy posążek średniowiecznego biskupa Eskila. Cmentarz parafialny znajduje się w osadzie Drottningskär na wschodzie.      

Główną drogą do Karlskrony

Ekspresowa trasa E22 przecina naprzemiennie skaliste wzgórza i aluwialne obniżenia składające się na środkową część krainy przyrodniczej Blekinge. W sąsiedztwie nowej dwupasmówki znajdziemy relikty starej drogi królewskiej łączącej miasta i miejscowości regionu. Im bliżej Karlskrony tym więcej charakterystycznych dworów admiralskich fundowanych przez kolejnych zarządców królewskiej marynarki wojennej. 

Start na rondzie w Listerby. W lewo droga do Johannishus, w prawo na półwysep Gö. Na początku stara droga całkowicie pokrywa się z nową.

[228 km] Förkärla. Przy drodze parkingi z mapami informacyjnymi. Po prawej stronie kościół neoklasycystyczny zbudowany w latach 1863-1865. W jego południowym murze znajdują się relikty starszej średniowiecznej budowli. Wieża stoi na miejscu dawnego przedsionka (vapenhus). Wnętrze jest dość ascetyczne. Nad ołtarzem zawieszony jest XVIII-wieczny krucyfiks. Drewniany sufit pod chórem muzycznym kryje pozostałości średniowiecznych malowideł z postaciami aniołów.
[230 km] Rondo. Na prawo (pierwszym zjazdem) dotrzemy w kierunku wysp Almö i Hasslö. W bok od tej drogi jest także dojazd do Vambåsa (2 km). W XVI i XVII wieku była tu spora osada folwarczna związana z morską przystanią. Pozostałością tej królewszczyzny jest tradycyjna farma z wielką stodołą z 1929 roku. W otoczeniu rezerwat przyrodniczy złożony z 2 obszarów - na północy kolczaste zarośla głogu i dzikiej róży wraz z okazami starych dębów oraz fragment lasu bagiennego, na południu kompleks łąk i zagajników dębowych. Nad samym morzem na półwyspie Hjortahammar duże cmentarzysko obejmujące 120 grobów z epoki brązu i żelaza. Parking, wieża obserwacyjna, znakowana ścieżka ekologiczna.
[232 km] Skillinge. Żółty dom po prawej to dawna przydrożna karczma. W jej sąsiedztwie relikty starego królewskiego traktu (droga gruntowa). W prawo odbija asfaltowa jezdnia biegnąca do Nättraby przez Grönadal (2 km). W tamtą stronę dotrzeć można do przystani jachtowych na brzegach półwyspu Skillingenäs.
[233 km] Bjärby. W lewo Agdatorp - XVIII-wieczna posiadłość admiralska z ciekawym ogrodem z kilkoma egzotycznymi gatunkami roślin.
Możliwość noclegu w dawnym budynku mleczarni. Dwuosobowa kwatera w cenie 750 SVK za noc. Kontakt pod telefonem: 072 719 60 80. Arkusz rezerwacyjny na stronie web: http://www.agdatorp.se/ 
[234 km] Węzeł drogowy Nättraby. Prosto autostrada w kierunku Karlskrony. W lewo stara droga. W prawo do centrum miejscowości.
Przy rozjeździe stacja benzynowa OKQ8. Obok myjnia samochodowa i dobrze zaopatrzony supermarket COOP.

Kamienny most pod Nättraby na dawnej Via Regia

Okolice Nättraby są przykładem nagromadzenia się wielu szlaków transportowych z różnych okresów. Oprócz współczesnej autostrady E22 krzyżuje się tutaj droga wodna Nättrabyån, kilka starych tras handlowych, których odcinki są nadal widoczne w terenie (np. Via Regia, linia kolejowa Krosnabanan czy biegnąca ze Småland Värendvägen), a także magistrala kolejowa. Dwuprzęsłowy kamienny most w pobliżu rozjazdu został zbudowany w początkach XIX wieku a wyłączony z użytku po 1934 roku. Odnowiony w latach 70-tych XX wieku stanowi symbol istniejącego od niedawna muzeum rozproszonego obejmującego kilkanaście obiektów związanych z transportem w bliższej lub dalszej okolicy (szczegóły na tablicy informacyjnej). Przy moście zabudowania dawnej kuźni Ekbergów zaadaptowane na siedzibę lokalnego towarzystwa kulturowego. Po drugiej stronie węzła przy chodniku znajdziemy przeniesiony tu stary kamień milowy z 1671 roku. W jego sąsiedztwie stoi dawny posterunek pocztowy zwany Villa Fehr. Tu rozpoczyna się wysadzana drzewami aleja Idrottsvägen - fragment dawnej Via Regia. Reliktem nowszej drogi królewskiej Rikfyran jest z kolei fragment wybrukowany kamienną kostką.   

Villa Aurora w Nättraby

1 km w prawo znajduje się centrum Nättraby. Na lewym brzegu rzeki stoi tam niewielki kościół parafialny otoczony cmentarzem, którego początki sięgają czasów romańskich. Oryginalnymi częściami budowli jest długa nawa, prezbiterium oraz absyda. Ołtarz znajduje się w tej ostatniej oddzielonej od nawy podwójnym łukiem. Za nim zachowało się oryginalne wąskie okno - inne zostały natomiast znacznie poszerzone w późniejszych wiekach. Najbardziej zdobnym elementem wyposażenia jest ambona z drewna dębowego. Interesujący jest zwłaszcza dwuczęściowy baldachim przedstawiający tronującego Boga w postaci Trójcy Świętej oraz modlące się do niego postacie apostołów i Matki Boskiej. Na ścianie prezbiterium wisi XIV-wieczny krucyfiks - najstarszy obiekt we wnętrzu. Warto też przyjrzeć się malowanej ławce z wizerunkami Chrystusa, Marcina Lutra i jednego z księży sprawujących posługę w tej parafii. Na cmentarzu odnajdziemy grób Vitusa Anderssona - nieszczęsnego chłopa właściciela wyspy Trossö na której Karol XI postanowił zbudować Karlskronę. Na wzgórzu na wschód od kościoła znajduje się wysoka drewniana dzwonnica. Po przeciwległej stronie doliny na zboczu Benabacken wznosi się otoczona ogrodem willa Aurora z 1926 roku. Przy kościele znajduje się przystań statku M/S Axel pływającego na trasie Karlskrona-Nättraby.
Statek cumuje przy Fisktorget w Karlskronie. Bilet normalny w jedną stronę kosztuje 35 SVK. Przystanki po drodze m.in. na Dragsö, w Skärva i Sjuhälla.
Kilometr poniżej kościoła za starym parkiem nadrzecznym znajduje się basen portowy i marina powstałe po zamuleniu rzeki w 1923 roku.
2 km na południe od Nättraby jest położona nad samym brzegiem morza Sjuhalla z XIX-wiecznym gospodarstwem Vestorp założonym przez wiceadmirała Nordenskjölda. Kawiarnia i luksusowy pensjonat.
[235 km] Dalej wzdłuż Gamla Landsvägen. W lewo droga zwana dziś Bokskogvägen - fragment dawnego szlaku handlowego Värendvägen ze Smålandu. 1,5 km na północ farma Marielund. XVIII-wieczna posiadłość przekształcona przez gubernatora Adama Johana Raaba. Ogród angielski. Na południe od gospodarstwa na wzgórzu Ekebacken prehistoryczne cmentarzysko.

Skärva Herrgård

[237 km]  Skärfva By. Stara droga zakręca ku północy. Prosto możliwy zjazd na autostradę. Przy zjeździe odgałęzia się w prawo droga do majątku Skärva - jednej z ważniejszych rezydencji admiralskich w okolicach Karlskrony stworzonej przez architekta Karola Augusta Ehrensvärda dla armatora Fryderyka Henryka af Chapmana, budowniczego portu królewskiego w Karlskronie. Dom opisano jako skrzyżowanie greckiej świątyni, włoskiego kościoła z kopułą oraz chaty zrębowej z Blekinge. Ośmiokątna sala z kopułą za wzór ma rzymski Panteon. W południowym skrzydle mieści się gabinet chiński ze zbiorem akwareli z Dalekiego Wschodu. Na piętrze znajduje się prywatny gabinet armatora przypominający kajutę na statku z widokiem na zatokę Danmarksfjärden i centrum Karlskrony. Pałac stanowi część Światowego Dziedzictwa wraz z założeniem urbanistycznym Karlskrony. Otacza go park angielski oraz rozległy rezerwat przyrodniczy. W parku m.in. domek kąpielowy, świątynia Diany oraz symboliczny grobowiec af Chapmana (ostatecznie admirał został pochowany na cmentarzu w Augerum).
[238 km] 2 km w prawo 18-dołkowe pole golfowe w Nicklastorp
[239 km] Boråkra. W starej szkole ludowej pensjonat.
Pokoje gościnne z prywatną łazienką w cenie 900 SVK za jedynkę i 1010 SVK za dwójkę. Na piętrze wanna z hydromasażem. Kuchnia do dyspozycji. Ogród z miejscem do grillowania. Możliwy dostęp do sauny. Basen kąpielowy. Telefon: 76 323 07 45, e-mail: lotta@borakra.se
Na południe od drogi dawny majątek admiralski Västeråkra zwany też Väster Boråkra. Dwór był najpierw własnością generała Henryka af Trolle a następnie aptekarza admiralicji Mosesa Söderströma. Stanął w sąsiedztwie starego traktu królewskiego w kierunku Ronneby, którego fragmenty można obejrzeć i dzisiaj.

[240 km] Allatorp. Po prawej stronie drogi gospodarstwo Stora Boråkra sięgające swoją historią czasów duńskich. Drewniany dwór zbudowany w drugiej połowie XIX wieku. Jedna z nielicznych w Szwecji winnic założona w jednym z najcieplejszych miejsc w kraju.
Trasa biegnie teraz wąską, przełomową dolinką Silletorpsån o długości kilkuset metrów.
[241 km] Rondo na przedmieściach Karlskrony. Część węzła drogowego Karlskrona Väst. Na lewo (trzecim zjazdem) do dzielnicy Rosenholm. Dawne koszary wojskowe i siedziba 2 regimentu artylerii nadbrzeżnej. Kilka starych obiektów militarnych w tym długi drewniany magazyn Frivillighuset. Obecnie w dzielnicy mieści się hala widowiskowa Telenor oraz centrum rozrywkowe Boda Borg. Korty tenisowe, lodowisko oraz inne obiekty sportowe. Magazyn główny Muzeum Blekinge. 
Otwarte w czwartki miedzy 13 a 16. W innych terminach możliwość zwiedzania po wcześniejszej rezerwacji.
W kierunku miasta prosto (drugim zjazdem) i po przecięciu linii kolejowej w lewo Ronnebyvägen. Wjazd do centrum (wyspa Trossö) wzdłuż Sunnavägen i Osterleden.
[247 km] Karlskrona.