Kanał Kinda. Z Roxen do mostu Stångebro

Mierzący ponad 80 km Kanał Kinda łączy jezioro Roxen z pojezierzami południowej Östergotlandii. Zamysł stworzenia takiej drogi wodnej powstał już w połowie XVIII wieku, musiało jednak minąć ponad 50 lat nim inwestycja została przynajmniej w części zrealizowana. Przez następne lata kanał służył do spławu drewna oraz transportu żywności pozwolił też na obniżenie lustra kilku jezior, dzięki temu uzyskano cenne obszary rolne. Niestety po 3 latach funkcjonowania powódź zniszczyła przepust w Brokind a na jego odbudowę przyszło czekać do lat 60-tych XIX wieku. Nowa droga wodna wykorzystała istniejące koryto rzeki Stångån a na południu połączyło kilka jezior: Åsunden, Ämmern, Järnlunden i Stora Rängen. W biegu kanału powstało 15 śluz. Dzisiaj ten szlak ma znaczenie jedynie turystyczne, z wyjątkiem opisanego w tym rozdziale dolnego odcinka do Linköpingu mogą odwiedzać go jedynie małe jachty o długości nie przekraczającej 24 m długości, 4,6 m szerokości i wysokości 3 m. Na trasie kursują też niewielkie statki wycieczkowe. 

Ujście Stångån

Przy ujściu rzeki do jeziora Roxen znajduje się wieża obserwacyjna i obszar podmokły należący do europejskiej sieci Natura 2000 oraz objęty konwencją Ramsar. Trzcinowiska i pojawiające się gdzieniegdzie na wybrzeżu kępy podlegającej ścisłej ochronie rzecznej trawy Scolochloa festucacea. Można tu obserwować rozmaite rzadkie gatunki drobnych ptaków w tym zimorodka (Alcedo atthis), świerszczyka zwyczajnego (Locustella naevia), wąsatkę (Panurus biarmicus), dzięciołka (Dryobates minor), a także drapieżne bieliki (Heliaethus).

Marina jachtowa

Zbudowany w 1973 roku port żaglówek położony około 1 km w górę Stångån w sąsiedztwie odciętego zakola zwanego Långa Lisa (rezerwat na terenach podmokłych). Siedziba 2 klubów żeglarskich, jednego kajakowego i jednego motorowodnego. 220 miejsc do cumowania. Dostęp do wody, ubikacji oraz koszy na śmieci. Promenada widokowa. Nieopodal most na autostradzie E4. 2 km na zachód wzdłuż autostrady duże centrum handlowe Tornby przy węźle Linköping Norra.

Stary port

Powstał w 1927 roku w zakolu rzeki Stångån na północnych przedmieściach Linköpingu (Roxengatan). Stara stocznia rzeczna. Obecnie miejsce cumowania motorówek. Z punktu widokowego Flaggberget doskonale widać  umieszczony w centrum okrągły basen.  Wypożyczalnia kajaków.

Snöbryggan

Kiedyś mieścił się tutaj pomost z którego w zimie usuwano śnieg zwożony z terenu miasta. Obecnie stoi drewniana wieża widokowa z panoramą starego portu oraz zadrzewionych brzegów rzeki. Po przeciwległej stronie sztuczne baseny urządzone przez gminę oraz Tekniska Verken. Przebywa tam bardzo liczna populacja zimorodków.

Snöbryggan

Śluza Nykvarn i jej otoczenie

Pierwszy stopień wodny na kanale Kinda o wysokości 2,8 m. Ławeczki na nabrzeżu. W pobliżu znajduje się zrewitalizowany dawny młyn wodny. W otoczeniu dwóch ramion rzeki rozciąga się natomiast wiekowy park z piękną aleją starych topoli. Często urządzane są tutaj różnego rodzaju festyny. Brzegi rzeki łączą kładki dla pieszych. Z jednej z nich można oglądać wnętrze śluzy. Przy Runstengatan na regularnym kopcu zwanym Gumpekulla stoi kamień runiczny. W miejscu tym odkryto prehistoryczny kurhan. Wzgórze stanowiło dogodny punkt obserwacyjny w czasie bitwy przy Stångebro. Według przekazu ustnego w miejscu tym ulokował się chłop o imieniu Olaf, który przekazywał informacje o pozycjach wojsk Zygmunta Wazy jego przeciwnikowi księciu Karolowi Sudermańskiemu. W Szwecji powtarza się taką rymowankę: "Stenen på Gumpekulla backe / fridde mång kula från Olas nacke" co można przetłumaczyć mniej więcej w ten sposób: "Przez kamień ze wzgórza Gumpekulla / karku Olafa nie dosięgnęła żadna kula". Po wschodniej stronie rzeki w dawnych budynkach przemysłowych mieści się siedziba firmy Tekniska Verken wdrażającej rozmaite "zielone" projekty związane z wykorzystaniem energii. Po zachodniej stronie kompleks miejskiej elektrowni. Przy niej jeden z tutejszych mostów Gumpekullabron.

Błonia Stångebro

Rozciągają się na cyplu po wschodniej stronie rzeki. Historyczne miejsce, gdzie rozegrała się w 1598 roku bitwa decydująca o losach Szwecji w następnym wieku. Oznaczała utrwalenie religii protestanckiej i zerwanie z polską gałęzią dynastii Wazów. Na miejscu pamiątkowy obelisk. Duży areał na wschodnim skraju zajmują obiekty sportowe z halą i lodowiskiem (Cloetta Center) oraz małe 9-dołkowe pole golfowe.

Stångs Magasin

Przy moście Tullbron. Pierwotnie był to młyn wodny przekształcony w magazyn czekolady. Obecnie restauracja. Z nabrzeża przed budynkiem odpływa w rejsy po kanale statek MS Kind. 

Z pakietu rozmaitych rejsów warto wskazać tzw. Grand Tour, czyli przepłynięcie wzdłuż kanału z Linköpingu do Rimforsa co zajmuje 6-7 godzin. Cena 415 SVK. Szczegóły na stronie web: http://www.rederiabkind.se

Przystań przy Stångs Magasin

Stångebro

Przeprawa w tym miejscu istniała już w XVI wieku. Była wielokrotnie przebudowywana. W 1923 roku zaadaptowano most do ruchu tramwajowego. Obecnie jest to pieszy pasaż łączący starówkę Linköpingu z dzielnicą Tannefors na wschodnim brzegu. Na jego przedłużeniu biegnie główna ulica miasta Storgatan prowadząca do rynku (Stora Torget). 

Południowy brzeg Roxen

Południowe brzegi jeziora Roxen są w odróżnieniu od północnych znacznie niższe i silniej wylesione a linia brzegowa obfituje w liczne niewielkie cyple i zatoki.  Wzdłuż wybrzeża pojawiają się niewielkie wysepki. W zimie popularne są wędrówki po zamarzniętej tafli organizowane przez rozmaite towarzystwa mające swoje siedziby w Linköpingu. W pewnym oddaleniu od brzegu leżą natomiast stare wsie kościelne oraz samotnicze dwory. W zachodniej części akwen tworzy wysuniętą ku południowi dużą zatokę do której uchodzą dwie długie rzeki: przepływająca przez Linköping Stångån stanowiąca początek drogi wodnej zwanej kanałem Kinda oraz odwadniający region Sommenbygd Svartån.

Digerön
Fragment rezerwatu przyrodniczego Norsholm na południowym brzegu jeziora. Podmokłe łąki z grupą starych dębów. Ostoja ptaków. Rzadkie gatunki owadów.

kościół Lillkyrka
Położony około 2 km na południe od brzegów jeziora kościół otoczony jest plebanią i kilkoma budynkami gospodarczymi. Na zapleczu niewielki cienisty cmentarz. Wejście do wnętrza poprzez drewniany przedsionek pomalowany czerwoną farbą. Drewniana jest również górna partia wieży zwieńczona wysokim hełmem. Świątynia powstała w średniowieczu. Zachowały się malowidła ścienne pokrywające sklepienia nawy i prezbiterium tworzone etapami od XIV po XVII wiek. Drewniany ołtarz pochodzi z XV wieku. W środkowej części madonna z dzieciątkiem w otoczeniu świętych. W bocznych kwaterach 4 sceny biblijne. Ciekawa jest też stara XVII-wieczna ambona pomalowana na niebiesko z barwnymi panelami przedstawiającymi ewangelistów.

Kościół Lillkyrka

Östra Skrukeby
Wieś wzmiankowana po raz pierwszy już w 1275 roku. W bok od głównej drogi na niewielkim pagórku z widokiem na jezioro Roxen stoi kościół parafialny zbudowany na tym miejscu z pewnością jeszcze wcześniej najpewniej w latach 1100-1200, pierwotnie jako budowla drewniana. Do dnia dzisiejszego nie zachowała się murowana wieża. Z XVII wieku pochodzi natomiast okrągła kaplica przylegająca do prezbiterium, wzniesiona najprawdopodobniej po śmierci Ture Ribbinga właściciela majątku Grensholm. W jej wnętrzu zawieszono liczne wota herbowe. Na otoczonym kamiennym murem cmentarzu znajduje się dzwonnica. W głównym ołtarzu otoczony klasyczną ramą tkwi wielki obraz Pera Hörberga Jezus nauczający w Świątyni utrzymany w charakterystycznej manierze chiaroscuro. Po północnej stronie nawy wisi z kolei obraz epitafijny z ukrzyżowanym Chrystusem oraz wizerunkami kilku donatorów. Warto też zwrócić uwagę na odrestaurowane w latach 90-tych stare organy z warsztatu Pera Schiörlina.

Kaplica Ture Ribbinga przy kościele w Östra Skrukeby

Östra Harg
Kolejna wieś kościelna położona około 1 km na północ od głównej drogi z Linghem na przysadzistym półwyspie wrzynającym się w jezioro. Od przestrzeni wodnej oddziela miejscowość duży obszar bagien przechodzący w trzcinowiska zwany Häradskärret. W przeszłości był on użytkowany rolniczo jako łąki kośne, obecnie podlega tylko naturalnej sukcesji. Jest to ostoja ptaków wodnych. Centrum wsi wyznacza wysoka kościelna iglica. Świątynia pochodzi z XII wieku, ale na jej dzisiejszy wygląd wpłynęła w znacznym stopniu przebudowa prowadzona w 1885 roku za panowania króla Oskara II jak przeczytamy nad wejściem. Wnętrze jest jasne i przestronne na co wpływ ma biały kolor ścian i części wyposażenia. W ołtarzu głównym znajduje się marmurowy posąg Chrystusa stanowiący pomniejszoną kopię dzieła Bertela Thorvaldsena z Vor Frue Kirke w Kopenhadze. W absydzie i na łukach sklepienia pojawiają się subtelne malowidła dekoracyjne Yngve Lundströma z 1925 roku, m.in. baranek Boży oraz napis głoszący że Jezus Chrystus jest ten sam wczoraj, dziś i na wieki. Całość uzupełniają piękne mechaniczne organy ze złoceniami oraz niewielka ambona z rzeźbami Chrystusa i ewangelistów.  Na placu przed kościołem stoi budynek dawnej szkoły wiejskiej z 1850 roku.

Idingstad Säteri
Posiadłość należała w XVI wieku do praskiej rodziny Copp, której protoplasta pełnił funkcję nadwornego królewskiego medyka. Jego potomkowie związali się z Zygmuntem Wazą i po nieudanej przez niego próbie zdobycia szwedzkiego tronu musieli emigrować do Polski. Dzisiejszy dwór zbudowano w XVIII wieku, kiedy grunty weszły w posiadanie generała Burenskjölda. Obecnie mieści się tam ekskluzywny hotel.

Tuna Kungsgård
Dawna królewszczyzna należąca do korony szwedzkiej od czasów Gustawa I Wazy. Pierwsze wzmianki o tej posiadłości pochodzą jednak z jeszcze dawniejszego okresu, kiedy w kraju trzech koron panował Magnus Ladulås. Największy rozkwit przeżyła rezydencja w czasie, gdy była majątkiem urzędników królewskich z rodu Mörner. Najstarszym zachowanym do dziś obiektem jest wybudowany wtedy tzw. duży kamienny dom położony w południowej części kompleksu. Ze starszych drewnianych zabudowań pozostały jedynie podpiwniczenia. Obiekt ma status zabytku państwowego, ale zwiedzanie wnętrz możliwe jest jedynie sporadycznie z grupą zorganizowaną i przewodnikiem.  

Ekängen
Osiedle letniskowe powstałe w początkach XX wieku na południe od lasu Tvärskogen. W okolicach cypla Tvärskogudden gdzie brzeg jeziora skręca ku południowi panują doskonałe warunki do uprawiania windsurfingu ze względu na stałe wiatry i wysoką falę. W centrum miejscowości wznosi się nowoczesny kościół św. Marcina konsekrowany w 2012 roku. 

Ujście Stångån
Patrz Kanał Kinda

Sättuna Hög
Duży kopiec prehistoryczny z charakterystycznym drzewem na szczycie. Wysokość 5 m, średnica podstawy 35 m. Największy tego typu obiekt w całej Östergotlandii.

Kopiec w Sättuna

Rezerwat Ujście Svartån
Założony w 1975 roku rezerwat należący m.in. do sieci Natura 2000 oraz konwencji Ramsar obejmuje 180 ha lądu (głównie podmokłe słodkowodne łąki) oraz 145 ha przybrzeżnych wód jeziora Roxen. Centralnie położony półwysep Röudden stanowił w przeszłości narastającą deltę rzeki do czasu kiedy jej koryto przeniosło się dalej na północ. Siedlisko około 200 gatunków ptaków z których warto wymienić rycyka (Limosa limosa), krwawodzioba (Tringa totanus) czy nurogęś (Mergus merganser). Wiosną najgłośniejsze są kojarzone u nas z morzem mewy śmieszki. Dwie wieże obserwacyjne. 

Kaga Kyrka
Zobacz Berg i jego okolice.   

 

Söderköping część 3

SÖDERKÖPING [] / 7,0 tys. mieszkańców

Pomimo niewielkich rozmiarów jest w Söderköpingu całkiem sporo ciekawych miejsc do oglądnięcia a kilkugodzinny spacer nie będzie wcale monotonny, bo na trasie znajdą się pamiątki historyczne, muzea, XIX-wieczne budowle uzdrowiskowe a na obrzeżach miasta atrakcje przyrodnicze. Dziś ważnym punktem turystycznym jest przystań na brzegu Kanału Gotajskiego, natomiast dawniej to naturalna sieć rzeczna decydowała o lokalizacji głównych ośrodków osadniczych. Miasto do dzisiaj można podzielić na 3 główne części ograniczone rzekami. Na północ od Storån mieścił się kwartał "podgórski": Bergkvarteren od Ramunderberget oddzielony dziś korytem Kanału Gotajskiego. Pomiędzy Lillån a Storån leży dzielnica Drothem zwana też Vintervadskvarteren, wreszcie na wschód od Storån znajduje się Hagakvarteren. Centralną osią miasteczka jest nieco zakrzywiona i łącząca dwa brzegi rzeki ulica Storgatan. 

Storgatan

Dziś stanowi pieszą promenadę, ale jeszcze 50 lat temu, gdy nie było obwodnicy tędy biegł cały ruch na ważnej trasie ze Sztokholmu na południe. Trudno sobie wyobrazić zwykłą mijankę, kiedy szerokość drogi pomiędzy domami wynosiła niecałe 6 m. Brukowaną kostką ulicę otaczają jednopiętrowe lub parterowe domy o starym rodowodzie. Na elewacjach pojawiają się tradycyjne staroświeckie szyldy sklepowe. Przy ulicy znajdziemy księgarnię o 200-letniej historii a także tradycyjną winiarnię, garbarnię czy dawną kupiecką gildię. Pod numerem 1 tuż przy kamiennym moście nad Storån stoi najstarszy dom w całym mieście zwany na cześć XVI-wiecznego króla szwedzkiego Johan III Hus (piwnica jest jeszcze XV-wieczna, a wyższe kondygnacje powstały po wielkim pożarze miasta w 1567 roku, 1). Synem Jana III był "nasz" Zygmunt III Waza. W 1595 roku w Söderköpingu odbył się sejm, który uchwalił wprowadzenie na tron szwedzki Karola IX Sudermańskiego. Za taką kandydaturą opowiedziała się protestancka większość a stało się to kosztem Zygmunta, prawowitego dziedzica w linii męskiej. Wcześniej Zygmunt III Waza jako gorliwy papista naruszył ugodę zawartą na synodzie w Uppsali nakazującą tolerancję dla praktyk innowierczych. Efektem sporu dynastycznego były kilkudziesięcioletnie wojny Polski ze Szwecją zakończone słynnym "Potopem". Storgatan łączy dwa główne place miasta Rådhustorget oraz Hagatorget. 

Rozpoczynając zwiedzanie od dworca autobusowego w pierwszej kolejności trafimy na drugi z wymienionych placów, startując natomiast z przystani bliżej mamy do ratusza. W środku prostokątnego Hagatorget (2) stoi niedawno zainstalowana podświetlona fontanna z rzeźbą ukazującą karuzelę dłuta Gunnela Frieberga. W pobliżu jest też inna niewielka figura przedstawiająca XIII-wieczną królową Katarzynę Sunesdotter, która zapisała Söderköping swojej siostrze Benedykcie, wspominanej zresztą w staroskandynawskiej ludowej pieśni Junker Lars klosterrov. Plac jest otwarty w kierunku rzeki (północno-wschodnia pierzeja) - na tarasach rozciąga się tam ogród różany, a powyżej widać altanę pod szczytem Ramunderberget. Po prawej ręce mamy natomiast kwartał Bryggaren, gdzie dawniej mieścił się tutejszy browar. W trakcie prac archeologicznych znaleziono tutaj dobrze zachowaną średniowieczną tunikę w kolorze czerwono-niebieskim. To i inne znaleziska archeologiczne obejrzeć można na wystawie w pobliskim muzeum miejskim (3). Prowadzone jest ono przez stowarzyszenie zwane Gildią św. Ragnhildy powstałe w 1918 roku. Ta szwedzka średniowieczna święta o dość nieustalonej tożsamości jest patronką zarówno Söderköpingu jak i Södertälje. Muzeum mieści się w dawnym budynku szkolnym. Ustalono, że szkoła kościelna o charakterze trivium (w której uczono 3 podstawowych umiejętności: gramatyki, retoryki i logiki) funkcjonowała tutaj już w XIII wieku. W XVI w. istniał już natomiast obecny budynek w którym wykładano podstawy teologii, filozofię, historię, retorykę oraz uczono klasycznych języków: greki i łaciny. W 1791 roku nadbudowano piętro, aby przystosować miejsce do nowych sposobów kształcenia. Gimnazjum przeniesiono później w inne miejsce, jakiś czas w budynkach mieścił się przytułek, potem biblioteka a od 1978 zorganizowano ekspozycję historyczną. Warto spojrzeć na nowo zaprojektowany model miasta przedstawiający zabudowę z lat 60-tych XX wieku. Jest też wiele starych czarno-białych zdjęć zgromadzonych w przestrzeni stylizowanej na dawne fotograficzne atelier oraz powracająca okresowo wystawa "Młodzi z lat 50-tych" pełniąca też funkcję kawiarenki w stylu retro. 

Muzeum mieści się na Gamla Skolgatan 10. Otwarte jest codziennie od 1 czerwca do 31 sierpnia. Wizyty w innych terminach należy rezerwować telefonicznie pod numerem: 012 12 14 84. Strona web: http://www.stragnhildsgille.se, E-mail: info@stragnhildsgille.se. Wstęp wolny, choć wolne datki mile widziane. Gildia zarządza też skansenem we wschodniej części miasta.

W otoczeniu dawnej szkoły stoją stare drewniane domy, pełniące kiedyś funkcję szpitala. Najbardziej malowniczy z nich to Mulachska Huset na przełomie XVIII i XIX wieku siedziba lekarza a obecnie galeria sztuki z widoczną w tle drewnianą dzwonnicą kościoła św. Wawrzyńca (Laurentiusa, 4). 

Kościół Sankt Laurentii

Stojąca nad brzegiem rzeki Storån ceglana świątynia pochodzi z XII stulecia, aczkolwiek po pożarze z 1494 roku została znacznie przebudowana i przekształcona w kościół halowy. Szerokie ząbkowane szczyty ozdobione są pomalowanymi na biało różnokształtnymi blendami. Jest to charakterystyczna cecha bałtyckiego gotyku, podobne kościoły oglądać można i u nas na Pomorzu, np. w Stargardzie. W ślepej rozecie znajduje się wizerunek patrona św. Wawrzyńca - rzymskiego męczennika spalonego na ruszcie. Zwraca też uwagę dach kryty gontem ze strzelistą wieżyczką na kalenicy. We wnętrzu odbyły się dwie królewskie koronacje: w 1281 roku Magnusa Ladulåsa i Jadwigi Holsztyńskiej, w 1302 - Birgera Magnussona i Marty Duńskiej (Eriksdotter). Wewnątrz zachowało się dużo średniowiecznych rzeźb. Główny ołtarz w kształcie szafy ukazuje Chrystusa zdjętego z Krzyża. Powstał najprawdopodobniej we Francji albo zachodnich Niemczech około 1400 roku. W bocznej ścianie prezbiterium kryje się nowszy obraz ołtarzowy Pera Hörberga ukazujący ten sam motyw, ale z punktu widzenia wczesnoromantycznego chiaroscuro. Niestety jest słabo wyeksponowany a dodatkowo wystawiony na refleksy światła z okien. Warto podejść do drzwi od zakrystii aby obejrzeć średniowieczne okucia miedziane. Oprócz tego w nawie znajdują się liczne drewniane figury świętych a po bokach renesansowe epitafia należące do rycerskiej rodziny Gyllenstiernów. Wolno stojąca drewniana dzwonnica została zbudowana w 1583 roku przez mistrza Andersa. Dźwiga ponad 4-tonowe dzwony. U jej podnóża znajduje się kamień runiczny odkryty w sąsiedztwie kościoła. Biała kładka prowadzi stąd na drugą stronę rzeki. Aby jednak nasz ogląd tej części miasta był pełny warto jeszcze podejść na Prästgatan, aby obejrzeć budynek starej XVIII-wiecznej plebanii (obecnie cukiernia i kawiarnia) oraz dawne gospodarstwo królewskie Bosgård zarządzane m.in. przez Gustawa Wazę i Stena Sture. CDN      

  .