Kamień runiczny w Stora Levene

W Szwecji kamienie z napisami runicznymi to w zasadzie żaden rarytas. Z ogólnej liczby około 6700 takich pamiątek odnalezionych na całym świecie ponad połowa znajduje się w kraju trzech koron. Część z nich zdeponowano w muzeach, inne stoją na polach lub cmentarzach, jeszcze inne wmurowane zostały w ściany budynków. Najwięcej odnajdziemy ich w prowincji Uppland na północ od Sztokholmu, czyli tam gdzie znajdowały się najstarsze siedziby Swewów, ale także nie mało ich będzie można obejrzeć w Sörmlandzie, wschodniej i zachodniej prowincji Gotów oraz na wyspie Gotlandii. Można powiedzieć, że inskrypcji runicznych jest niewiele mniej, ile kościołów w całym kraju. A właśnie często tego typu zabytki współistnieją ze sobą wskazując na syntezę kultur i współistnienie wiary katolickiej z północnym pismem. Według jednej z hipotez kamienie runiczne stanowiły wizualne świadectwo konwersji danego rodu. Runy pojawiły się dość nagle w II wieku naszej ery. Wynalazek na tyle zagadkowy, że różni uczeni wysnuwali rozmaite teorie skąd wziął się ten północny alfabet. Powszechnie twierdzi się, że jest on w jakimś stopniu inspirowany łacińskim systemem zapisu. Niektórzy jednak uważają że z powszechnym dzisiaj w Europie alfabetem nie ma wiele wspólnego, bardziej spokrewniony jest z dawnymi semickimi sposobami zapisu znanymi z dokumentów fenickich lub etruskich. Spory budzi także miejsce wynalezienia run - czy powstały już na miejscu w północnej Europie skąd rozpowszechniły się razem z wyprawami Wikingów na terytoria ościenne takie jak Germania, Wyspy Brytyjskie, Islandia czy Grenlandia. Istnieje także możliwość, że powstały gdzieś na wschodzie w azjatyckim tyglu plemiennym jeszcze przed wielkimi wędrówkami ludów u schyłku starożytności. Z początku inskrypcje umieszczano głównie na przedmiotach codziennego użytku, zapewne powszechnie wycinano je w drewnie, z tym że ze względu na niewielką trwałość takiego materiału praktycznie niewiele zachowało się do naszych czasów. Jedno z najstarszych znalezisk zawierających inskrypcje runiczne pochodzi z Vimose na duńskiej wyspie Fionia i jest datowane na 160 rok po Chrystusie. Odkryto tam zapisy pojawiające się na takich przedmiotach jak kościany grzebyk, klamra, klinga miecza, grot włóczni, hebel czy taca. Pierwotny alfabet runiczny składał się z 24 znaków. Na terenie Szwecji system ten ewoluował do zapisu uproszczonego wykorzystującego tylko 16 oddzielnych jednostek.  Słynny kamień Rökstenen zawiera zapisy runiczne w starszej i nowszej transkrypcji, co oznacza, iż powstał w okresie przejściowym, gdzieś około IX wieku n.e. Tak zwany futhark (nazwa pochodzi od wymowy pierwszych sześciu liter) do dzisiaj jest przedmiotem badań i domniemywa się, że oprócz literalnego zapisu posiada także głębsze magiczne sensy związane z religią nordycką. Zapis na najstarszym szwedzkim kamieniu runicznym znajdującym się na Gotlandii (Kylverstenen) jest zakończony charakterystyczną "jodełką", czyli podwojoną "czcionką" oznaczającą oddanie się w opiekę Thora. Zwyczaj umieszczania inskrypcji pamiątkowych na kamieniach upowszechnił się około V w. n.e., ale większość istniejących kamieni runicznych pochodzi z epoki późniejszej - początków drugiego tysiąclecia po Chrystusie. Teksty runiczne funkcjonowały wtedy równolegle z symbolami chrześcijańskimi a na kamieniach oprócz znaków fonetycznych pojawiły się także elementy zdobnicze: krzyże, węże, ornamenty w kształcie pierścieni, itp.

Kamień runiczny w Stora Levene tylko pod jednym względem jest wyjątkowy. To najwyższa tego typu stela w całej Szwecji mierząca 4,6 m wysokości. Odnaleziono go w 1927 roku w dwóch kawałkach wmurowanych po obu stronach wejścia do miejscowego kościoła. Zapewne nie znalazł się on tam przez przypadek, ale wiązano z tym jakieś istotne symboliczne znaczenie. Obecnie stoi na przykościelnym cmentarzu. Napis zaczyna się na przedniej stronie po lewej na dole i głosi: "Herulf wykonał te ryty na kamieniu dla swoich synów Vara i Turgota, niech Bóg pomoże ich duszom dobrze żeglować". Z tyłu znajduje się zdobiony krzyż z pierścieniem pomalowany ochrą. 

INFORMACJE PRAKTYCZNE: Stora Levene leży w środkowej Västergotlandii w gminie Våra. Dojechać tam można pociągiem Pendeltåg z Göteborga do MariestadKościół znajduje się około 1,5 km na zachód od linii kolejowej po lewej stronie głównej drogi. Oprócz kamienia warto zaglądnąć także do samej świątyni, która ma dobrze zachowane romańskie cechy, półkolistą absydę i dwie wieże z drewnianymi hełmami. Nieopodal znajduje się także Levene äng - łąka z jednym z największych cmentarzysk prehistorycznych w tej części Szwecji. Adres: Storgatan 44, 53473 Stora Levene

Kościół w Stora Levene

Kamień runiczny z dołu do góry

Inskrypcja

 

Szlakiem starych kościołów Östergotlandii

Trochę w bok od Wetteru przez rolnicze równiny i niewysokie żółte wzgórza Östergotlandu jak symbolicznie oznaczono je na fladze prowincji. To jedna z krain gdzie kształtowała się historia Szwecji a kościół katolicki grał dużą rolę w początkach rozwoju państwa. Dzięki kilku istotnym ośrodkom religijnym (klasztory Alvästra, Vadstena czy Vreta) region dość szybko zapełniły niewielkie wiejskie parafie. Wiele ze starych świątyń przetrwało do tej pory, a podziwiać w nich można wiekowe krucyfiksy, rzeźby i malowidła ścienne oraz asymilowane na potrzeby chrześcijaństwa dawne kamienie z pismem runicznym. Z Ödeshög bądź samochodem, bądź linią autobusową nr 665 w kierunku Mjölby.

Wyjazd z Ödeshög na wschód ulicami Storgatan i Mjölbyvägen. Mijamy po lewej nowy cmentarz miejski i wiaduktem przekraczamy trasę 50 (patrz). Po lewej na północy widać zalesioną górę Omberg.  

[4 km] Po prawej kościół w Stora Åby widoczny z odległości kilku kilometrów dzięki usytuowaniu na pagórku oraz smukłej wieży obronnej. Jej przyziemie pochodzi z XIII wieku i powstało jakieś sto lat po tym jak erygowano sam dom Boży. W połowie XVIII w. korpus nawowy został powiększony na potrzeby znacznie liczniejszej parafii. Z tego okresu pochodzi wysoki trzypiętrowy ołtarz główny, który jest dziełem Johana Ullberga ze Skanii. Przedstawia on od dołu Ostatnią Wieczerzę, Ukrzyżowanie oraz Chrystusa Zmartwychwstałego z triumfalną chorągwią depczącego grzech uosobiony przez symbolicznego węża. W południowej nawie znajduje się starsze gotyckie retabulum pochodzące z Lubeki. Warto też zwrócić uwagę na kamienną chrzcielnicę z wizerunkami smoków oraz ścienny zegar z wahadłem. Z tyłu nawy mieszczą się barokowe organy z 1779 roku. 

Kamień runiczny przy kościele w Rök

[12 km] Skrzyżowanie dróg w pobliżu wsi Rök. Centrum handlowe, kawiarnia i motel ze stylową kamienną wieżą  Widać stąd zalesioną górę Omberg na horyzoncie oraz położony bliżej kościół parafialny w stylu klasycystycznym (empire) z 1845 roku. Stoi on na miejscu starszej świątyni, której początki sięgały XII wieku. Wewnątrz zachowały się dawne sprzęty. Chrzcielnica pochodzi z XVII w. Duży ołtarz główny to dzieło Carla Ferdinanda Linda, które w symbolicznej scenie przedstawia postać Chrystusa w Ogrojcu. Wielki obraz otoczony jest klasyczną kolumnową ramą i zwieńczony półkolistym witrażem przedstawiającym oko Opatrzności. Na ścianach nawy wiszą kartusze herbowe miejscowej szlachty z rodu Snoilsky. Głównym magnesem, który ściąga turystów w pobliże kościoła jest jednak słynny kamień runiczny znaleziony w 1844 roku w czasie rozbiórki murowanego skarbczyka. Od 1933 roku niezwykła stela jest umiejscowiona pod daszkiem przy południowej bramie cmentarnej. Rökstenen prezentuje najdłuższy tekst runiczny na świecie zawierający 760 znaków. W Szwecji uznaje się go tradycyjnie za pierwszy utwór poetycki i jako taki pojawia się w podręcznikach do nauki literatury. Dość nietypowo jego przesłania nie można powiązać jednoznacznie z pośmiertnym wspomnieniem, przedstawia ono szereg mało znanych wątków mitologicznych a jedna ze strof wspomina czyny wojenne Teodoryka króla Gotów i zdobywcy Rzymu. O całej treści przekazu dowiemy się na wystawie znajdującej się w budynku przy wejściu na teren kościoła. Dostępne jest tam tłumaczenie w języku angielskim i niemieckim. Obok kawiarnia i sklep z pamiątkami.

4 km na południe Sättra Ängar - stare zarastające łąki z bogatą florą kwiatową, gatunkami storczyków i dąbrowami. Rezerwat przyrody.

[16 km] Skrzyżowanie dróg przy kamieniu zwanym Prinsastenen. Pamiątka po przejeździe księcia Oskara w czasie podróży do Niemiec. Prosto droga do Väderstad obok pól golfowych. Skręcamy w boczną drogę w lewo. Prowadzi ona polami a następnie przez most na strumieniu i zadrzewioną aleją do majątku Kyleberg pod Svanshals.

[18 km] W prawo w kierunku Kumla

[19 km] Obok drogi w polu niewysoki pagórek zwany Åsby Kulle. Jeden z kilku istniejących kurhanów z epoki brązu na południe od jeziora Tåkern. Po drugiej stronie szosy dwa długie sterczące głazy oznaczają miejsca późniejszych pochówków z lat 0-400 naszej ery. 

[21 km] Kumla Kyrka  Romańska świątynia z dwuspadowym dachem i półkolistą absydą w której zachowały się relikty dawnego basenu chrzcielnego. Starą wieżę po zachodniej stronie nawy zburzono w 1818 roku, dzwony przeniesiono do stojącej obok drewnianej dzwonnicy. W niszy stoi stary ołtarz z drzewa dębowego namalowany w Niemczech w końcu XV w. Najcenniejszym obiektem w kościele jest stary egzemplarz Pisma Świętego, tzw. Biblia Gustawa Wazy z 1514 roku.