Środkowe Åsunden

Ta część akwenu nazywana bywa Storsjön. Jest to usiany wyspami labirynt wodny z odnogą prowadzącą na  wschód na jezioro Björkern i do Drabo.  Najszersza i najgłębsza część akwenu (max 63 m), znana z wielkich szczupaków, niezamarzająca całkowicie nawet zimą. Podobnie jak Björkern, które uważane było kiedyś nawet za najgłębszy zbiornik wodny w Östergotlandii. Kraina widokowych skalistych wzgórz, głębokich dolin i wodnych przestrzeni w opisach porównywana bywa do Szwajcarii Saksońskiej. Charakterystycznym punktem startowym jest przesmyk i most Råsöbron przez który prowadzi droga główna 134 z Åtvidabergu do Kisy. Miejsce to najlepiej obejrzeć można z brzegów niewielkiej przybrzeżnej wysepki Maria Öar na którą prowadzi ścieżka przez wąską zadrzewioną groblę.

Råstorp

Przyjemne kąpielisko w zatoczce osłoniętej od północy wzgórzem. Parking. Widoki na jezioro.

Utdala

XIX-wieczna farma (1) z piętrowym domem mieszkalnym na niewielkim skalistym pagórku ponad zatoką jeziora Åsunden oraz szeregiem budynków gospodarczych na zapleczu. Naprzeciwko zalesiony ostrów Baggholmen a w głębi brzegi wyspy Granö. Hodowla kuców szetlandzkich.

Björkern z okolic kawiarni na Valö/Åsunden spod farmy Utdala

Oppeby

Miejscowość na przesmyku pomiędzy jeziorami Åsunden i Nimmern. Widok na oba akweny ze wzgórza kościelnego. Drewniany kościół stał w tym miejscu już w średniowieczu. Jest wzmiankowany w  1300 roku w kronikach diecezji Linköpingu. W 1760 roku zbudowano obecną jednonawową kamienną świątynię (2). Wieża ma hełm oraz najwyższe piętro drewniane. We wnętrzu znajduje się wielki obraz ołtarzowy XVIII-wiecznego portrecisty Carla Friedricha Brandera namalowany dla kościoła w Asby. Przedstawia Pokłon pasterzy w barokowym sztafażu. Obok ambona z reliefem Jonasa Berggrena Chrystus z Samarytanką przy studni. Kilka starych drewnianych rzeźb. Na cmentarzu odnajdziemy szlacheckie kapliczki grobowe. Naprzeciwko bocznej drogi do Rimforsy stoi skromny dwór szlachecki Stjärnevik zamieszkiwany w przeszłości przez miejscowego diakona.

Kościół Oppeby

Ekelid Hembygdsgard

Niewielki lokalny skansen (3) stworzony na miejscu XVIII-wiecznej zagrody żołnierskiej zamieszkanej do lat 50-tych. Stara leśniczówka, stodoła, szopa i kuźnia z Frössvik. Kolekcja sprzętów rolniczych i rękodzieła. Stare drewniane łodzie z Drabo oraz wozy konne. Ogród z widokiem na jezioro Åsunden.

Frössvik Herrgård

Parterowy dwór z XVIII wieku w stylu karolińskim. Stare budynki gospodarcze. Sielska okolica. Z pobliskiego wzgórza Knastraberget panoramy na jezioro Åsunden.

Bjuggö, Lindö, Gårdsö, Kölvö 

Grupa wysp w środkowej części Åsunden. Ta pierwsza jest największą na jeziorze, bardziej znana jest jednak inna Bjuggö położona w pobliżu Hycklinge. Gospodarstwo rolne. Tereny łąkowo-leśne.

Ryda

Wioska położona na południowym brzegu środkowego Åsunden w otoczeniu skalistych zalesionych wzgórz. Rezerwat przyrody chroni fragment boru świerkowego oraz jego łąkowe otoczenie. Na skraju lasu potężne dęby, osiki i brzozy. W pobliskiej wiosce Hagla tuż przy drodze do Björkfors znajduje się cmentarzysko z epoki żelaza (6). 

Dawna stacja benzynowa BP w Björkfors

Björkfors

Osada letniskowa położona malowniczo na przesmyku pomiędzy jeziorami Åsunden i Björkern w otoczeniu zalesionych wzgórz. Lustra wody obu akwenów znajdują się na różnych wysokościach i łączy je ciek spiętrzony kaskadą o wysokości około 6 m. Poniżej leży przystań nad jeziorem Åsunden. W centrum w gospodarstwie Lindgården znajduje się galeria sztuki. Przy wjeździe od północy zwraca uwagę niewielka oldskulowa stacja benzynowa BP z 1955 roku zbudowana z prefabrykatów firmy Gullringshus (4). Obecnie wystawa muzealna. W sklepie nabyć można rozmaite akcesoria samochodowe oprócz benzyny. Latem odbywają się tutaj imprezy tematyczne i koncerty rockowe. Wnętrze otwierane na zamówienie.                                Kontakt pod numerem telefonu: 0740 349 91 61 lub 070 658 05 56, e-mail: nostalgimacken@outlook.com

Schronisko turystyczne wraz z wypożyczalnią kajaków. 36 miejsc noclegowych w 11 pokojach. Otwarte przez cały rok. Zameldowanie po 16.00. Ceny noclegu dla dorosłych 285 SVK, dla dzieci 175 SVK. Zniżki dla członków STF i International Host. 

Valö

Skalista wysepka przy wysokim brzegu jeziora Björkern połączona groblą ze stałym lądem (5). Od 1956 roku znajduje się tutaj restauracja, kawiarnia i estrada taneczna. Kąpielisko. Widoki na jezioro i otaczające go wzgórza. Powyżej wyspy duże prawie 100-metrowe urwisko Korpberget. Ścieżka spacerowa ubezpieczona jest linami w eksponowanych miejscach. Platforma widokowa. Pozostałości prehistorycznego grodziska. Bogate lasy z dębem, świerkiem, lipą i klonem. Na drzewach rzadki porost Fuscopannaria mediterranea. Rezerwat przyrodniczy. Zejście możliwe w kierunku Hulebo (inny rezerwat przyrodniczy) lub Odrygsbacken do centrum Björkfors.

Ävjeboda

Niewielka wioska na północ od Björkfors z tradycyjnymi XIX-wiecznymi zagrodami. Najstarsza jest chata zwana Klockarebostället. Stary krajobraz kulturowy

Bråtberget

Rezerwat przyrodniczy (7) po północnej stronie jeziora Björkern. Lasy iglaste i mieszane na stromych stokach. Murawy naskalne. Mchy i porosty. W zagajnikach rośnie rzadka wyka grochowata (Vicia pisiformis) z żółtymi lub fioletowymi kwiatami. Ścieżka turystyczna o długości 2,5 km.

Idhult

Stara wieś położona wysoko na grzbiecie morenowym ponad jeziorami Nedre i Övre Emmaren. Malownicza panorama z zalesioną górą Borgkullen rozdzielającą oba akweny. W średniowieczu na wierzchołku tego wzgórza znajdowała się strażnica obronna. Rezerwat przyrodniczy (8) z kilkoma szlakami przechadzkowymi i ścieżką edukacyjną. Stare łąki i pastwiska z bogatą florą kwiatową charakterystyczną dla środowisk nawapiennych lub nadmorskich. Najbardziej rozpoznawalne są kwitnące w maju lub czerwcu storczyki zwane w Polsce kukułką bzową (Dactylorhiza sambucina), a w Szwecji bardziej romantycznie Adamem i Ewą. Fioletowe przetaczniki, żółte rozchodniki, bodziszki krwawe, białe pierwiosnki lekarskie, a także rośliny zielarskie, m.in. pospolite oregano, ciemiężyk białokwiatowy czy kokorycz wonna. Polne kopce kamienne. Wypas kulturowy.

Drabo Brunn

Drabo

Wieś na granicy Östergotlandii i länu Kalmar na wschodnim krańcu jeziora Björkern. Na zboczu opadającym w kierunku akwenu znajduje się lecznicze źródło mineralne (9). Zostało przebadane przez lekarza wojskowego Magnusa Appelberga w 1871 roku i udostępnione kuracjuszom, którzy docierali tu drogą wodną przez kanał Kinda albo dorożką ze stacji kolejowej w Överum. Uznano że można tu leczyć anemię i choroby żołądka.  Powstały łaźnie oraz hotel uzdrowiskowy. Tego typu przedsięwzięcie nazywano "rolniczym zdrojem". Nie okazał się on jednak rentowny zapewne ze względu na oddalenie od miasta. Z Linköpingu droga na miejsce trwała około 10 godzin. Uzdrowisko zamknięto w 1888 roku. Zachowały się fundamenty łaźni oraz wyremontowana niedawno altana nad samym źródełkiem. Woda jak najbardziej nadaje się do picia. Widok na jezioro. Poniżej na zboczu znajdują się tzw. doły smołowe w których kiedyś produkowano lepik z tarcicy sosnowej. 

Tyllinge

Miejscowość położona w pobliżu długiego rynnowego jeziora Tynn już w länie Kalmar. Drewniany dwór szlachecki (10) wzmiankowany był po raz pierwszy w 1318 roku jako tzw. wolnizna (szwedzkie frälsegård). Dźwignięty został z ruiny podczas remontu w latach 1937-1938. Przy gospodarstwie znajdował się tartak oraz piec do wypalania wapna. Obecnie na stawie przemysłowym znajduje się fontanna. Zaniedbany park angielski przechodzi w rezerwat przyrodniczy. Bory sosnowe i lasy mieszane. Plaża nad niewielkim jeziorem Man.            

Między Kisą a jeziorem Sommen

W stronę największego akwenu na pojezierzu Sommenbygd i położonego na północnym brzegu kąpieliska Malexander z piaszczystymi plażami, porównywanego do słonecznej "riwiery". Trasa kajakowa biegnie górnym odcinkiem rzeki Kisaån przepływającej przez kilka uroczych rynnowych jezior. Liczne małże żyjące w ich wodach świadczą o dobrym stanie środowiska. Wokoło kraina lasów, niewysokich, choć skalistych wzgórz i samotniczych farm. Pozostałości dawnego rolnictwa.

Föllingsö

Tradycyjny kompleks gospodarczy położony nad Kisaån po wschodniej stronie jeziora Nedre Föllingen. Teren ten użytkowany był przez człowieka już od epoki żelaza. Pierwsza wzmianka pisana o dwóch farmach pochodzi z 1289 roku. Parterowy dwór w stylu barokowym (1) pochodzi z końca XVIII wieku. Otaczają go cztery skrzydła, przy czym najbliższe powstało najprawdopodobniej kilkadziesiąt lat wcześniej niż sam główny budynek. W dworze mieści się obecnie niewielkie muzeum pokazujące historię miejsca. Nad brzegiem jeziora znajduje się też stara kuźnia. Ścieżka przyrodnicza zwana "Piękną Drogą" (Väckra Vägen) prowadzi przez tradycyjny krajobraz rolniczy z łąkami oraz uprawami ziemniaków. Święte źródełko. Pozostałości historyczne w postaci kopców kamiennych i starych miedz oraz żywopłotów. Bujna roślinność kwiatowa oraz jedna z najbogatszych w Szwecji populacji motyli. Tablice informacyjne.

 

Mijamy przesmyk między jeziorami Nedre i Övre Föllingen. W domku nad brzegiem funkcjonowała tu sezonowa kawiarnia. Kilka atrakcji znajduje się na południe od rynny jeziornej i drogi w kierunku Malexander. Wszystkie można zwiedzić wędrując jedną z odnóg znakowanego szlaku turystycznego Östgötaleden.

 

Misterfalls Askäng

Łąka kośna z ładnym widokiem na okolicę. Bogata flora i fauna. Charakterystycznym jej składnikiem są ogłowione nisko jesiony, których liście stanowiły kiedyś uzupełnienie paszy. Z roślin kwiatowych pojawiają się m.in. pierwiosnek lekarski (Primula veris), wężymord niski (Scorzonera humilis), koniczyna łąkowa (Trifolium pratense), rdest żyworodny (Bistorta vivipara), złocień właściwy (Leucanthemum vulgare), podkolan zielonawy (Platanthera chlorantha), szelężnik mniejszy (Rinanthus minor) oraz pępawa różyczkolistna (Crepis praemorsa).

 

Humlehögsravinen (2)

Stromościenny, a miejscami skalisty jar o długości 800 m i głębokości 15 metrów powstały u schyłku epoki lodowej w wyniku wielkiej powodzi. Wielkie jezioro zastoiskowe stanowiące Pra-Sommen przelało się tędy w kierunku Bałtyku. Obecnie bierze tu swój początek niewielki potok dopływający do rzeczki Pinnarpsbacken.

Wąwóz Humlehögsravinen

 

Strömborgs Kvarn

XIX-wieczny młyn wodny w pobliżu drogi nr 134 z Kisa do Österbymo. Zwiedzanie po wcześniejszym umówieniu.

 

Tidersrum Kyrka (3)

Jedna ze starszych i oryginalniejszych sakralnych budowli drewnianych w regionie. Powstała około 1260 roku i mimo licznych remontów zachowuje swoją formę do dziś. Kościół stoi na stoku wzgórza otoczony cmentarzem parafialnym. Do pojedynczej nawy dobudowana została w XV wieku kamienna zakrystia z bielonymi ścianami, a w 1860 roku przedsionek (vapenhus) od strony zachodniej. Zewnętrzne pokrycie kościoła stanowią wzorzyste panele wyprodukowane z małych deseczek. Podobne panele znajdują się też na ażurowej wolno stojącej dzwonnicy pochodzącej z początku XVIII wieku. Jak na średniowieczną ciesiołkę to dość nietypowa technika. Przypuszcza się też, że w czasie powstania Nilsa Dacke kościół posłużył jako stajnia dla koni, pod podłogą znaleziono bowiem podkowy i resztki słomy z owsa. Do wnętrza prowadzą średniowieczne drzwi z żelaznymi okuciami. Na ścianach wewnętrznych zachowały się mocno zatarte fragmenty średniowiecznych malowideł. Przypuszcza się, że niektóre z nich mogą pochodzić nawet z czasu budowy świątyni. W polichromowanym ołtarzu pochodzącym z 1693 roku przedstawione zostało Złożenie Chrystusa do Grobu oraz jego Zmartwychwstanie. Nie jest to najstarszy obiekt w tutejszym inwentarzu. Kościół w Tidersrum wyposażony był m.in. w kilka średniowiecznych rzeźb figuralnych. W nocy z 17 na 18 października 2010 roku dokonano włamania a łupem złodziei padły trzy stare artefakty. Odnaleziono je ostatecznie w mieszkaniu złodzieja na Teneryfie. Jedynie rzeźba madonny zaginęła i ostatecznie odnaleziono ją na aukcji w 2019 roku. Dziś znajduje się w muzeum Östergotlandii w Linköpingu. Ze starych eksponatów jakie pozostały na miejscu na ścianie nawy wisi XIV-wieczny triumfalny krucyfiks, a w starej malowanej gablocie znajduje się drewniany wizerunek św. Olafa.

Tidersrum Museum

Lokalna wystawa historyczna oraz kolekcja starych narzędzi rolniczych. Mieści się w czerwonym drewnianym domku powyżej kościoła. Otwarta w letnie niedziele między 13 a 17. Domowe lody. 

Smedstorp Dubbelgård (4)

Na północ od Tidesrum, "daleko od szosy" nad jeziorem Drien znajduje się tradycyjna farma założona w  XVIII wieku. Około 1730 roku została podzielona na dwie części. Znajdują się tutaj zatem dwa domy mieszkalne, podwójne oficyny, dwie stodoły, wozownie, stajnie czy kurniki. Wszystkie budynki wzniesione są z wielkich bali drewnianych, które nie zostały oszalowane ani pokryte czerwoną farbą faluńską. Dachy kryte strzechą. Tradycyjne płoty. Nigdy nie wprowadzono tutaj nowoczesnej gospodarki agrarnej, a jako rezerwat kulturowy nadal kontynuuje się działalność rolniczą tradycyjnymi metodami.

Dalej wzdłuż ciągu jezior. W okolicach Pinnarp funkcjonuje samoobsługowy prom umożliwiający przedostanie się przez akwen na trasie szlaku pieszego Östgötaleden. Powyżej Övre Föllingen rzeka Bringesån łączy kolejne akweny jeziorne: Lilsjön, Örlången, Ören i Svalsjön.

Jezioro Örlången

Pinnarp

Ośrodek wypoczynkowy nad jeziorem Övre Föllingen. Pole golfowe, kąpielisko, kemping (5) i hotel z bungalowami.

Kemping posiada 90 miejsc dla przyczep i namiotów oraz kilka domków kempingowych. Plac zabaw, kąpielisko z wieżą do skoków i boisko. W budynku gospodarczym ogólnodostępne prysznice, kuchnia i świetlica. Urządzenia do zaopatrywania i czyszczenia kamperów. Otwarte od 1 kwietnia do końca września. W wysokim sezonie ceny za namiot 215 SVK, za kamper lub przyczepę 315 SVK, za domek 2-osobowy 350-450 SVK. Kontakt telefoniczny: 0046 494 43 088, e-mail: info@pinnarp.com

Sąsiedni hotel oferuje kwatery w głównym parterowym budynku oraz bungalowy. Pokoje 2-4 osobowe z prywatnym prysznicem i toaletą. W domku kempingowym kuchenka i lodówka. Kontakt telefoniczny: 0046 705 600 433, e-mail: magnus@aktivfritid.biz

Hylta Bränder

Rezerwat przyrodniczy leży na północ od jeziora Övre Föllingen i obejmuje skalisty grzbiet porośnięty ponad stuletnim borem sosnowym z domieszką świerka. Dojście drogą w kierunku Mjölsefall.

Galeria i Gabinet Mechanicznych Przedmiotów w Svalsjö

 

Svalsjö Mekaniska Kabinett

W starym sklepie wiejskim (6) z 1895 roku małżeństwo urządziło galerię, kawiarenkę i sklepik z pamiątkami. Główną atrakcją jest jednak gabinet z drewnianymi ruchomymi przedmiotami w stylu retro. Jest domowe kino, mechaniczna koza czy występujący Frank Sinatra. Zabawki z humorem.

Wstęp na wystawę 40 SVK, otwarte od czerwca do końca sierpnia w weekendy 11-17, w lipcu i sierpniu od wtorku do niedzieli 11-17.

 

W okolicach Svalsjö na północ odgałęzia się droga szutrowa w kierunku letniskowej wsi Ulrika (14 km). Drogi wodnej w tamtym kierunku brak.

 

Ulrika

Wieś kościelna założona w XVIII wieku na polanie wśród lasów. Tradycyjne miejsce targów  odbywających się corocznie w drugi czwartek września już od ponad 150 lat. W przeddzień tego święta handlowego odbywa się także targ zwierzęcy z możliwością zakupu koni, krów, kur, gęsi i innych zwierząt gospodarskich. 

Dwie małe stacje benzynowe: Billisten oraz prywatna. Gammalkilsvägen (przy placu targowym oraz przy warsztacie samochodowym). Dojazd do miejscowości możliwy jest autobusem 552 ze stacji kolejowej w Vikingstad.

Kościół Ulrika

Nazwa Ulrika pochodzi od imienia królowej Ulryki Eleonory, według którego ochrzczono miejscowy kościół (7). Parafia w odległym rewirze powstała za pozwoleniem królewskim, ale po długich pertraktacjach z urzędami. Do decyzji o jej fundacji przyczynił się wypadek powozu w którym zginęło świeżo ochrzczone dziecko, a jego matka została poważnie ranna. Konsekracji dokonał biskup Eryk Benzelius młodszy 1 czerwca 1737 roku. Według przekazu ludzi było wtedy 2 razy więcej niż miejsca w kościele. Drewniana świątynia stoi przy skrzyżowaniu dróg i otoczona jest niewielkim cmentarzem. Na cmentarzu znajduje się wolno stojąca dzwonnica zbudowana nieznacznie później bo w 1752 roku. Wiele obiektów z wnętrza świątyni zostało parafii przekazanych w trakcie fundacji, np: ambona, obrazy, naczynia eucharystyczne czy tkaniny liturgiczne. Tym samym nie dziwi, że organy skonstruowane przez Johana Niclasa Comana są starsze niż sama budowla. W ołtarzu głównym znajduje się obraz Chrystusa w domu faryzeusza Szymona. 

We wsi zorganizowano w 1962 roku niewielkie muzeum. Powstało na bazie kolekcji kupca Svena Jakoba Carlsona. Obejmuje ona przedmioty codziennego użytku, monety, dokumenty i mapy dotyczące Ulriki i jej okolicy.

Kisavägen 18, 59-053 Ulrika. Otwarte w Dzień Wniebowstąpienia oraz w czasie wrześniowego tradycyjnego targu. W innym czasie po wcześniejszej rezerwacji pod numerem telefonu 014 291 212.

 

Amundebo Södergård (8)

Kemping wraz z ogrodem przygód dla dzieci: przejażdżki traktorem, dmuchane zamki, ścianki wspinaczkowe, samochodziki, minizoo, płukanie złota w potoku. Kąpielisko nad jeziorem Amundebosjön.

Wstęp 80 SVK (dorośli i dzieci), przejazd ciągnikiem z przyczepą 20 SVK od osoby. Aktualnie ze względu na sytuację epidemiczną obiekt jest zamknięty. Kontakt pod telefonem 046 706 441 443, e-mail: info@aventyrsgarden.se, strona www: http://amundebosodergard.se/

 

Ycke Urskog (9)

Jeden z najlepiej zachowanych fragmentów naturalnego lasu w  Östergotlandii. Wysokie sosny masztowe. Niektóre drzewa mogą mieć nawet 500 lat. Zachowały tzw. ślady ogniowe, pamiątki po pożarach trawiących puszczę kilkukrotnie w latach 1631, 1657, 1681, 1699 i 1726. Rezerwat przyrody od 1937 roku, dwukrotnie poszerzony. Żyje tu rzadki okaz czarnego chrząszcza zwanego wynurtem lśniącym (Ceruchus chrysomelinus) oraz nadrzewny grzyb zwany pniarkiem różowym (Fomitopsis rosea). Na miejscu parking z deszczochronem i miejscami do odpoczynku. Szlak turystyczny Östgötaleden oraz ścieżka przyrodnicza znakowana błękitną gwiazdką.

Malexander 

Przed miejscowością przy drodze punkt panoramiczny. Parking i tablica informacyjna. Osada opisana będzie przy trasie wokół jeziora Sommen.    

Kisa część 2

  

KISA 3,8 tys. mieszkańców

"Zielone wzgórza ponad Kisą" mógłby zaśpiewać szwedzki odpowiednik Wojciecha Gąssowskiego. Może na przykład urodzona właśnie tu w miasteczku na pojezierzu Anna-Karin Magnusson znana pod pseudonimem Kisa piosenkarka i aktorka, w latach 70-tych uznana za szwedzką odpowiedź na Janis Joplin. Sama nazwa miejscowości odnosi się do staroskandynawskiego rdzenia opisującego teren pagórkowaty i pełen wybrzuszeń. Zalesione granitowe garby wznoszą się nad wąską doliną Kisaån i jeziorami Kisasjön oraz Hargsjön. Piękne widoki podziwiać można z  położonej na północy Klackberget, na wschodzie Starberget czy Singelberget, albo Björkeberget na zachodzie z wieżą wodną na szczycie. Najbliżej centrum leży jednak stroma góra Borgarberget (1) na którą prowadzi od północy droga zwana Kärlekstigen (Szlak Miłości). Kiedyś na szczycie znajdowała się twierdza zwana fornborgiem broniąca południowej granicy państwa Swewów. Wprawne oko dostrzeże jeszcze na skalnych wygładach jej ślady. Ze wzgórza roztacza się dookolna panorama miasteczka. Dostrzec można położoną najbliżej wieżę kościelną, zakłady drzewne nad Kisasjön i kilka innych interesujących budynków w centrum miejscowości.

Kościół Kisa Kyrka z Borgarberget

Kościół parafialny (2) ma założenie średniowieczne, ale obecny kształt przybrał po przebudowie w XVIII wieku. W latach 1772-1774 dostawiono wieżę nakrytą charakterystycznym zakrzywionym hełmem, właściwym dla klasycyzującego nurtu architektury szwedzkiej tamtego okresu. Pierwotnie na czubku znajdował się duży wiatrowskaz w kształcie koguta przeniesiony na dach plebanii. W środku wieży mieści się mechanizm zegarowy oraz trzy dzwony (w tym największy z wizerunkiem Chrystusa i sześciu apostołów wraz z tekstem hymnu Soli Deo Gloria). W klasycystycznym ołtarzu głównym znajduje się duży obraz Pera Hörberga przedstawiający adorację pasterzy. Został on w zasadzie namalowany dla kościoła w Skärstad, ale następnie przeniesiony do Kisy. Duża ambona wykonana została przez Jonasa Berggrena z Målilla. Pozłacane płaskorzeźby przedstawiają Chrzest w Jordanie, Maryję z Dzieciątkiem oraz Chrystusa w ogrodzie Getsemani. Warto zwrócić uwagę na liczne kartusze herbowe na ścianach oraz dwa prospekty organowe. Pod dachem galerii odsłonięto fragmenty malowideł z początku XVIII wieku, którymi pokryty był stary strop. Kościół otacza duży cmentarz wraz z salą spotkań wspólnoty. Dzisiejszym centrum miejscowości jest plac zwany Stora Torget. Śladów historii jest tu raczej niewiele, choć wokół znajdziemy kilka budynków użyteczności publicznej, m.in. bibliotekę i siedzibę władz gminnych. Plac zdobi dość ekstrawagancka pozłacana figurka przedstawiająca boginię płodności, trochę w typie paleolitycznej Wenus z Willendorfu. Znajdziemy tu również charakterystyczne dla wystroju miasteczka kosze kwiatowe. W piątki odbywa się tutaj tradycyjny targ. Można wtedy nabyć rozmaite lokalne produkty, w tym dżemy i marmolady z gospodarstwa ekologicznego Harg Odlarna zlokalizowanego na wysoczyźnie na północnych peryferiach Kisy. Najważniejsza historyczna ulica osady, czyli Storgatan leży na wschód od rynku za linią kolejową. Wjeżdżając do  miasta od strony Linköpingu najpierw miniemy wysoki czterokondygnacyjny dom z narożnymi wieżyczkami zwany Sveahuset (3). Jako jedyny ocalał z pożaru jaki dotknął tą część miasta. Wyróżnia się także położony po prawej stronie drogi gmach Östergotland Enskilda Bank z marmurowym kartuszem herbowym na fasadzie. Dyrektorem tego oddziału był w przeszłości Erik Hjort, lokalny myśliwy, dziennikarz i radny powiatu. Pochowany został wraz ze swoją żoną w ceglanym grobowcu (8) znajdującym się u podnóża wzgórza Starberget na południe od Kisa. Nie jedna to znana postać związana z Kisą. Warto wspomnieć także o aktorce Karin Inger Nilsson rozpoznawanej na całym świecie z roli Pippi Langstrumpf w serialu telewizyjnym z przełomu lat 60-tych i 70-tych XX wieku.

Storgatan i Café Columbia

Naprzeciwko banku znajduje się stary drewniany domek pomalowany typową dla Szwecji czerwoną farbą z Falun. Mieści się w nim kawiarnia Columbia (4) oraz niewielkie muzeum emigracyjne pokazujące fotografie, listy i rozmaite pamiątki związane z tutejszymi przesiedleńcami, którzy wyjechali na stałe do Stanów Zjednoczonych. Ciekawym eksponatem jest tzw. mówiący obrus (den talande duken) opisujący historie szwedzkich kolonistów. W 1845 roku tutejszy rolnik Peter Cassel wyjechał z całą rodziną i służbą za ocean i osiadł w nowej osadzie w stanie Iowa. Jego entuzjastyczna relacja spowodowała wzrost zainteresowania podobnymi przedsięwzięciami w okolicy. W 1846 roku miejscowy aptekarz Carl Gustaf Sundius założył specjalne biuro emigracyjne, które organizowało wyjazdy kolejnych chętnych do "wolnej Ameryki". W latach 1845-1920 z północnego Småland wyjechało ponad 6000 ludzi. Sama kawiarnia powstała natomiast w 1921 roku na miejscu dawnej apteki. Przez wiele lat prowadziła ją repatriantka Dorothea Florén. Oprócz dobrej kawy  w ogródku z widokiem na rzekę można tu zrobić zakupy w sklepiku z lokalnymi wyrobami. Po drugiej stronie doliny znajduje się prawdopodobnie najstarsza część osady. Na Tingshustorget stoi dawny parterowy budynek miejscowego sądu i administracji wzniesiony z pruskiego muru w 1822 roku. W zachodniej części domu znajduje się wielka sala w której odbywały się rozprawy. Inne historyczne budynki znajdują się w lokalnym skansenie (Kisa-Västra Eneby Hembygdsförening, 5) położonym w dzielnicy Bergdala w sosnowym lesie nad jeziorem Kisasjön. Przeniesiono tutaj m.in. duży dwór z Hovby pochodzący z XVII wieku. We wnętrzach podziwiać można bogatą ekspozycję dawnych przyborów i narzędzi wiejskich ukazujących kulturę ludową krainy pojeziernej położonej przy granicy Östergotlandii i Småland. Muzeum posiada także dużą kolekcję starych fotografii ukazujących życie mieszkańców regionu i przemiany w krajobrazie. Nowa wystawa mieści się w dawnej stodole z Falerum, przeniesionej na nowe miejsce w 2007 roku. 

Adres: Enebygatan 29, 59038 Kisa. Informacje na temat możliwości zwiedzania skansenu pod telefonem 072 543 95 56 lub adresem mailowym  info@kisahembygdsgard.se. Wycieczka z przewodnikiem w cenie 40 SVK. 

Lokomotywownia

Ciekawym zabytkiem jest niedawno odrestaurowana lokomotywownia (6) zbudowana w 1901 roku i znajdująca się w południowej części dzisiejszej stacji kolejowej. Niewielki zakład służący do drobnych napraw został wzniesiony w gotycyzującym stylu przypominającym mały zamek wraz z wieżą ciśnień i zwrotnicą. Na południe od miasteczka na stokach wzgórza Tolvmannabacken (7) powstał ośrodek narciarski z czterema wyciągami oraz siedmioma trasami zjazdowymi. Znajduje się tutaj oświetlony stok slalomowy, dziecięcy tor saneczkowy oraz tor do jazdy po muldach. Szkoła snowboardowa i narciarska. Przy parkingu restauracja i sauna. Dojazd z centrum Kisy wzdłuż Ydrevägen, Industrivägen i Tolvmannavägen. 

          

Kisa część 1

 

 

KISA 3,8 tys. mieszkańców

Stolica gminy Kinda to punkt wypadowy zarówno na szlak wodny Kanału Kindańskiego jak i na pojezierze Sommenbygd z największym jego akwenem położonym kilkadziesiąt kilometrów na zachód od miasteczka. Od dawna było to miejsce strategiczne: tu lokowano najlepsze karczmy przydrożne, tu rezydował królewski namiestnik. W XIX wieku region na pograniczu Östergotlandii i Småland stanowił istotny ośrodek emigracji zarobkowej do Stanów Zjednoczonych. Zorganizowano tutaj pierwsze w kraju biuro turystyczne, które zajęło się organizacją takich wyjazdów. Świadectwem z tego okresu jest zarówno muzeum poświęcone szwedzkiemu osadnictwu za oceanem, jak i odbywający się corocznie Tydzień Amerykański. Kisa to niewielkie kilkutysięczne miasteczko otoczone zielonymi wzgórzami oraz kilkoma jeziorami, kiedyś lokalny ośrodek przemysłu drzewnego, papierniczego i obuwniczego, obecnie ważne centrum sportów zimowych z największym w Östergotlandii stokiem narciarskim na wzgórzu Tolvmannabacken. 

Stacja kolejowa na linii Kustpilen z Linköpingu do Kalmaru przez Vimmerby i Hultsfred. Pociągi kursują mniej więcej co dwie godziny w obydwu kierunkach. Niewielka poczekalnia, automat biletowy, WC, jeden peron. Po zachodniej stronie stacji główny przystanek autobusowy. Przystają tutaj zarówno linie Östgotatrafiken kursujące do Linköpingu i Hycklinge jak i linia 581 Kalmar Länstrafik jadąca do Vimmerby. 

Parkingi: przy stacji kolejowej (Kasbacksvägen) - 24h, przy supermarkecie Hemköp (róg Torggatan i Grönedegatan),  Storgatan 10 - niewielki parking w zaułku w sąsiedztwie Café Columbia, Storgatan 28

Stacje benzynowe:  Ingo, Östgötagatan 2, przy wyjeździe na wschód w kierunku Åtvidabergu; St1, Västra Vägen 2, najbliżej centrum, w sąsiedztwie stacji kolejowej i salonów samochodowych, Tanka, Kalmarvägen 20, przy salonie Volvo.

Dawny zajazd, obecnie hotel w Kisa

Tradycyjnym obiektem noclegowym jest Kisa Wärdshus, Tingshustorget 1, tel: 046 494 122 22,  kontynuujący tradycję starego zajazdu na którego fundamentach stanął dzisiejszy główny budynek hotelowy. Swego czasu to miejsce miało królewską rekomendację, służyło też za punkt postojowy blisko niebezpiecznej granicy szwedzko-duńskiej. Obecnie oferuje jedynki w cenie 750 SVK za noc a dwójki (ze śniadaniem) w cenie 950 SVK za noc. Alternatywą jest nocleg w gospodarstwie agroturystycznym i stadninie Bjärkeryd Södergård (tel. 046 735 282 165) położonym w spokojnym przysiółku na południe od miasta. Z drogi nr 23 tuż za miastem należy odbić w prawo w boczny trakt prowadzący do Björkhult. Następnie należy skręcić jeszcze raz w prawo w boczną drogę gruntową koło starego dębu. Blisko stąd na stok narciarski. Gospodarze oferują domek wakacyjny z wszelkimi udogodnieniami.  

INFORMACJA TURYSTYCZNA: Kinda Turistbyrå, Stora Torget 5, 59037 Kisa, tel: 049 41 94 90, e-mail: turistbyran@kinda.se., strona internetowa: www.kindaturism.se. Biuro udziela informacji zarówno o atrakcjach i wydarzeniach w gminie, jak i o możliwościach żeglugi po kanale Kinda. 

   

Wzdłuż Storån do Kisa

 

 

Krótki 9-kilometrowy odcinek wzdłuż głęboko wciętej doliny rzecznej otoczonej zielonymi wzgórzami, prowadzący do stolicy gminy Kinda. Biegnie tędy droga główna nr 34, jej starszy odpowiednik w postaci drogi lokalnej oraz linia kolejowa z Linköpingu do Vimmerby.

Tjustad

Na łąkach (1) w okolicy Tjustad wpada do Storån najdłuższy lewy dopływ Lillån mający źródła na północy. W tym miejscu główny ciek zakręca wyraźnie ku południowi.

Zakłady w Kölefors były znane z produkcji siekier

Rezerwat przyrodniczy Krogsfall (2)

25 hektarów naturalnego lasu na stokach wzgórza Pusbergen w pobliżu starego gospodarstwa rolnego. Wychodnie skalne. Bogata flora mchów (m.in. bezlist okrywowy Buxbaumia viridis), porostów i grzybów oraz rzadkie rośliny naczyniowe (wiechlina odległokłosa, Poa remota).

 

Kölefors Bruk

W Kölefors nad rzeką Storån już w XVIII w. funkcjonowała kuźnia przekształcona w 1904 roku w zakłady produkujące siekiery, kilofy i inne narzędzia żelazne. Pierwotnie były to 3 kompleksy młynów Södergård, Falklyckan i Norrgård (3). W północnej części zachowała się willa (Villa Strömholm) właściciela fabryki Axela Rydina. Nieco poniżej w zwężeniu doliny rzecznej założono w 1873 roku wytwórnię waty i watoliny. Około 100 m na północ od tego zakładu zachował się stary kamienny most z 1790 roku. 

Kisasjön

Tą nazwą określa się dwa akweny położone na północ od Kisa i połączone krótkim przepływem. Północne jezioro nazywane bywa także Knoppetorpssjön od niewielkiej wioski na wschodnim brzegu. Nad południowym jeziorem duży tartak ze składowiskiem drzew przy nabrzeżu. W lesie rośnie tam stary dąb (Morfars Ek, 4).

 

   

Norra Åsunden

Z przystani w Rimforsa wypływamy na południe mijając po prawej hotel Rimforsa Strand a po lewej ujście kanału Skedevid i ukryty w lesie majątek. Dalsza trasa żeglugowa na południe biegnie wzdłuż rynny jeziornej północnego Åsunden. To jedno z większych jezior regionu dzieli się na dwie części oddzielone przesmykiem, przez który poprowadzono most Råsö. Po drodze miniemy niewielkie zalesione wyspy Fårholmen, Storön, Hallarö i Sundsö zamykające wejście do cieśniny Ulvesund. Mniej więcej w połowie odcinka do zatoki Bergaviken wpada rzeka Storån, którą dopłynąć można do głównego administracyjnego ośrodka gminy Kinda - miasteczka Kisa. Brzegi jeziora są w większości strome i skaliste, więc tylko w niewielu miejscach powstały przystanie Norra Åsunden można także odwiedzić zimą przy zlodzeniu - w północnym odcinku jeziora do cieśniny Ulvesund wytyczany jest wtedy lodowy szlak odśnieżany za pomocą mechanicznych pługów.  

Storgården (1)

Otoczony stuletnimi dębami XIX-wieczny dwór na zachodnim brzegu Norra Åsunden. Jeszcze do niedawna funkcjonowała tutaj zawodowa szkoła wiejska z internatem. Obecnie centrum kongresowe z rozległą bazą noclegową (domki kempingowe, pokoje gościnne) i zróżnicowanym programem aktywności. Centrum współpracuje m.in. z mieszkającym w pobliżu Magnusem Samuelssonem - najsilniejszym człowiekiem w Szwecji, wielokrotnym zdobywcą medali w mistrzostwach świata we wrestlingu.

Staverö

Niewielka osada na zachodnim brzegu jeziora otoczona lesistymi wzgórzami. Od północy Majeldsberget, Murgröneberget z urwiskiem nad samym jeziorem, Vadstuguberget i Korpberget. Na stoku tej ostatniej skałki wspinaczkowe oraz prehistoryczne grodzisko. Na jeziorze wysepka Staverön z samotnym gospodarstwem i malowniczą aleją drzew. Na południe od wsi w pobliżu Övre Kårtorp tzw. Piekielna Brama (Helvetets Port, 2) - niebezpieczna przełęcz na której często grasowali rozbójnicy. Usypywano tutaj tradycyjne kopce kamienne na pamiątkę zabitych i na pomyślność podróży. Było to też miejsce kilku starć zbrojnych, m. in. między wojskami Karola Sudermańskiego a polskimi oddziałami Zygmunta III Wazy. W pobliżu stoi na sztorc dziwny głaz zwany Lerjesten lub Dackesten. Ta druga nazwa upamiętnia walkę oddziałów Gustawa Wazy z bandą chłopską Nilsa Dacke.

Kättilstad 

Wieś na izolowanym pagórku pośrodku równiny wyznaczającej dawne brzegi jeziora Åsunden. Pozostałością tego akwenu jest niewielkie jezioro Striern na południu. W średniowieczu miejsce stanowiło siedzibę potężnego wikinga o imieniu Kättil. O starym osadnictwie świadczą prehistoryczne cmentarzyska w najbliższej okolicy. Przy jednym z nich zorganizowano niewielki skansen Kulterna. 

Kościół w Kättilstad i równina Kättilstadslätten na wschodnim brzegu Norra Åsunden

W najwyższym punkcie miejscowości znajduje się otoczony rozległym cmentarzem kościół parafialny (3), który wzniósł około 1760 roku budowniczy z Linköpingu Petter Frimodig. Znakiem rozpoznawalnym tego architekta jest wysoka wieża. Jej pierwotny spiczasty hełm został zniszczony przez uderzenie pioruna w 1844 i zastąpiony obecną latarnią. Przyziemie to jedyna pozostałość starszego kościoła, który stał na tym miejscu od XV wieku. Cmentarz wokół świątyni założony jest na dwóch poziomach - do niższego prowadzi stylowa bramka zawieszona na dwóch kamiennych słupach, wyższy otoczony jest granitowym murem. W pobliżu stoi stylowa drewniana plebania. W dość ciemnym wnętrzu zwraca uwagę ołtarz z dwoma XVIII-wiecznymi obrazami: Ukrzyżowaniem Månsa Griisa oraz Wieczerzą Pańską Magnusa Wikandera. Malowidła przedstawiające Zmartwychwstanie, Wniebowstąpienie i Objawienie Pańskie znajdują się także na suficie szerokiej nawy. Najstarszym obiektem we wnętrzu są drewniane drzwi do zakrystii ze srebrnymi okuciami.

Rezerwat przyrodniczy Kättilstad (4)

Położony na północ od wsi. Z parkingu przy drodze do Tegelsätter prowadzi dwukilometrowa ścieżka edukacyjna z 11 przystankami. Zróżnicowany teren rezerwatu obejmuje dawne pastwiska i obszary rolne z ruinami zabudowań mieszkalnych i gospodarczych, las szpilkowy na stoku wzgórza, rumowiska głazów oraz średniowieczną twierdzę (fornborg) z której roztacza się panorama okolicy. Stare dęby, bogata flora i fauna. 

Hägerstad

We wsi są aż dwa kościoły. Stary romański (5) zbudowany z szarego kamienia znajduje się na niewielkim wzgórzu nad jeziorem Striern. Otoczenie cmentarza stanowią wysokie olsze i klony. Kościół został opuszczony w XIX wieku po wybudowaniu nowej świątyni i przekształcił się w ruinę. Odrestaurowany w latach 1976-81 służy jako sala koncertowa. Zachowały się fragmenty ściennych malowideł autorstwa Matsa z Linköpingu, XVII-wieczne nagrobki księży Kanuta Danonisa i Eliasa Ambornisa oraz fragment baldachimu ambony. Jej trzon, podobnie jak i niemiecka nastawa ołtarzowa zostały przekazane jeszcze w XIX wieku do Muzeum Historycznego w Sztokholmie. Przy kościele skromna drewniana dzwonnica oraz dawny magazyn parafialny przekształcony w prywatną galerię sztuki. Jakieś 700 m na południe przy głównej drodze stoi nowy znacznie większy neogotycki kościół (6) zbudowany po długim gromadzeniu funduszy w 1866 roku. W jasnym przestronnym wnętrzu znajduje się XIII-wieczna kamienna chrzcielnica przeniesiona ze średniowiecznej świątyni. Trójskrzydłowy ołtarz ukazujący Jezusa w Betanii w otoczeniu dwóch aniołów namalowany został przez Sigrid Oxenstierna-Aminoff w 1930 roku. 

Ulvesund

Wąska cieśnina pomiędzy wysokimi skalistymi wzgórzami w środkowej części akwenu Norra Åsunden. W przeszłości funkcjonowała tutaj ważna przeprawa promowa. Na pobliskiej górze Skansberget znajdują się resztki twierdzy średniowiecznej. Tego typu miejsca obronne (fornborgi) pozwalające schronić się na jakiś czas lokalnej ludności były charakterystyczne dla niespokojnego pogranicznego terenu pomiędzy Östergotland a Småland. W gminie Kinda znajdują się 22 takie obiekty.

Bergaviken

Niewielka zatoka do której wpada rzeka Storån. Wzdłuż tej rzeki dopłynąć można do miasteczka Kisa (szlak kajakowy). Nad wschodnim brzegiem naprzeciwko nie zaludnionej wysepki Skallö istniała kiedyś niewielka twierdza typu fornborg. 

Hisne Klint (7)

Wyniosłe wzgórze (235 m n.p.m.) ponad osadą Mjölkvik z piękną panoramą jeziora. W pogodny dzień można stąd dostrzec aż 7 okolicznych wież kościelnych. W przeszłości znajdowało się tu gniazdo rycerzy trudniących się głównie myślistwem. Najdogodniejsze dojście szlakiem od południa z Västra Eneby.

Jezioro Åsunden z Hisne Klint

Hovby Skans

Ruiny zamku na wzgórzu Hovsberget (8) pochodzące z lat 400-600 n.e., kiedy to następowała intensywna wędrówka ludów na terytorium Skandynawii. Miejsce pełniło rolę strażnicy i schronu dla zamieszkującej okolicę ludności rolniczej. We wschodniej części wzgórza znajduje się niewielka jaskinia według tradycji będąca jednym ze schronień przywódcy chłopskich rebeliantów Nilsa Dacke z XVI wieku. Na południe od wzgórza w niewielkiej zatoce w bok od drogi głównej 134 znajduje się marina jachtowa żeglarskiego klubu z Kisa.

Västra Eneby

Organy w kościele z Västra Eneby

Stara wieś kościelna w górzystym krajobrazie środkowego Kindabygden. Przy wjeździe po prawej stronie drogi efektowny skalisty pagór morenowy porośnięty świetlistą dąbrową, kiedyś tradycyjne pastwisko. W drewnianych stajniach po lewej organizowany jest festiwal muzyczny Eneby Rock.  W północnej części wsi przy końcu asfaltowej drogi stoi kościół parafialny (9) w stylu gustawiańskim zbudowany w 1780 roku. Dość niska wieża zwieńczona jest złotym krzyżem. Najbardziej znanym obiektem wyposażenia są organy piszczałkowe skonstruowane przez Svena Nordströma w połowie XIX wieku. W ołtarzu znajduje się obraz nieznanego malarza XVIII-wiecznego przedstawiający Zbawiciela u studni Jakubowej. Powyżej nastawy wisi też niewielkie tondo przysłaniające okrągłe okno z tyłu prezbiterium. W świątyni znajduje się też starszy średniowieczny tryptyk pochodzący najprawdopodobniej z lubeckiego warsztatu rzeźbiarskiego. Dzieł malarskich jest zresztą więcej na ścianach nawy. Warto jeszcze wspomnieć o symbolicznym przedstawieniu kościoła jako skały na której znajduje się krucyfiks i Biblia Lutra, a pod jej urwiskiem stoją królowie szwedzcy Gustaw II Adolf i Karol XII.  Ambona z gustownymi złoconymi płaskorzeźbami wykonana została w 1781 roku przez Johana Berggrena z Målilla. Kilkadziesiąt metrów za kościołem stoi niewielki dworek zwany Klockaregården, obecnie siedziba towarzystwa parafialnego a dawniej szkoła.

Råsöbron
Most na przesmyku pomiędzy Norra i Södra Åsunden przez który prowadzi droga 134 łącząca miasta Kisa i Åtvidaberg. Nieopodal przeprawy na półwyspie parking i kąpielisko w zacisznej zatoczce.