Translate

wtorek, 9 stycznia 2018

Uppsala część 4 Wokół wzgórza katedralnego

UPPSALA [11 km] /149,2 tys. mieszkańców
Wieże katedry podziwiać można z perspektywy starych placów położonych u podnóży niewysokiego wzgórza Domberget. Na jego zboczach stoi wiele budynków użyteczności publicznej związanych z uniwersytetem lub życiem kościelnym, ale spacer odbyć można także po nobliwych miejskich ogrodach.

Poniżej głównego wejścia do katedry po przeciwnej stronie placu Domkyrkoplan znajduje się Gustavianum (1). To najstarszy zachowany do dziś budynek uniwersytecki. Ufundowany przez Gustawa II Adolfa (stąd nazwa) i wzniesiony w latach 1622-1625 przez holenderskiego architekta Caspara van Pantena stanowił z początku obiekt pomocniczy a po zburzeniu gmachu Academia Carolina stał się główną siedzibą uczelni. Od 1997 roku mieści się tutaj muzeum uniwersyteckie z kilkoma tematycznymi działami. W charakterystycznej kopule mieści się zrekonstruowany teatr anatomiczny powstały w XVII wieku z inicjatywy profesora medycyny Olafa Rudbecka. Odbywały się tutaj pokazowe sekcje zwłok. W kolekcji Gustavianum warto także obejrzeć augsburski gabinet osobliwości - oryginalny mebel wykonany dla Gustawa Adolfa z licznymi emaliami i miniaturami, zbiór staroegipskich mumii oraz znaleziska archeologiczne z Valsgärde, gdzie odkopano statki grzebalne z epoki wikingów (z lat 500-800 n.e.). Na drugim piętrze znajduje się wystawa poświęcona historii założonego w 1477 roku uniwersytetu - najstarszego w krajach skandynawskich. Możemy tu obejrzeć odręczne notatki z dawnych wieków, stare urządzenia pomiarowe i pomoce naukowe jak choćby słynny termometr Celsiusa.  Interesujące są również wystawy czasowe prezentujące liczne eksponaty znajdujące się na co dzień w muzealnych magazynach. 
Muzeum otwarte od wtorku do niedzieli od 11 do 16, w okresie letnim w tych samych dniach od 10 do 16. Bilet wstępu dla osoby dorosłej kosztuje 50 SVK, osoby do 19 roku życia wchodzą za darmo. W szatni szafki depozytowe. Fotografować można jedynie bez flesza. Akademigatan 3. Kontakt telefoniczny: 018 471 75 71, poczta e-mail: museum@gustavianum.uu.se, strona web: http://www.gustavianum.uu.se         
Gustavianum
W kierunku zachodnim Gustavianum otwiera się na park stanowiący centrum dzielnicy uniwersyteckiej. Widoczny na południe od katedry wysoki obelisk poświęcony jest Gustawowi II Adolfowi i został ustawiony w tym miejscu przez króla Karola Jana XIV w 1832 roku. Pomnik przeznaczony był pierwotnie do parku zamkowego Drottningholm lub Stora Haga. Stoi on na początku długiej alei wiązów zwanej Odinslund na terenie, który stanowił pierwszy park miejski w Uppsali założony przez Karola Linneusza. W parku za obeliskiem ukrywa się elegancka kamieniczka Villa Anna pełniąca funkcję uniwersyteckiego hotelu. Po drugiej stronie jest natomiast kamienno-ceglany gotycki Kościół św. Trójcy (Helga Trefaldighets Kyrka, 2) zwany też chłopską świątynią - poprzednik katedry na wzgórzu Domberget. Najstarszą jego częścią jest zakrystia powstała około 1200 roku. Przysadzista wieża znajduje się po zachodniej stronie korpusu nawowego. Charakterystycznymi elementami na jej elewacji są blendy na niższej kondygnacji oraz średniowieczny zegar po stronie południowej. Niski hełm zastąpił wysoką spirę, która spłonęła w trakcie pożaru w 1702 roku. Podobno na wieży znaleźć  można beczki winne z czasów koronacji Eryka XIV. Wyposażenie kościoła zostało prawie całkowicie zmodernizowane w początku XIX wieku - zachowały się jedynie stare drewniane rzeźby przy wejściu do zakrystii. W bocznych nawach oraz na ścianie zachodniej obejrzeć można malowidła z różnych okresów w tym średniowieczne autorstwa Alberta Pictora (np. Spotkanie Marii Panny i Elżbiety). Najczęściej powtarzającym się motywem dekoracyjnym są anioły. W pobliżu ołtarza znajduje się portret biskupa Nathana Söderbloma, który był wcześniej proboszczem tej parafii. Pomiędzy katedrą a kościołem św. Trójcy stoi czterokondygnacyjny dom zwany dziekańskim (Curia decani). Zabudowa w tym miejscu istniała już w XIV wieku, potem znajdowała się tutaj rezydencja uczelnianego intendenta. Budynek góruje nad trójkątnym skwerem Riddartorget położonym kilka metrów niżej w stosunku do zabudowań wzgórza. W dawnych czasach miejsce to zajmował budynek Academia Carolina - wpierw siedziba kapituły, potem uniwersytetu. Po pożarze w 1702 roku zdecydowano o jego wyburzeniu. W południowej pierzei placu znajduje się pomalowany na żółto Oxenstiernska Huset (3). Pierwotnie była to rezydencja kanclerza Bengta Oxenstierny znanego w polskiej historii jako gubernatora Warszawy w czasie Potopu. Obecnie mieści się tu Wydział Prawa Uniwersytetu w Uppsala. Stojący obok ceglany budynek to Dom Bractwa Värmlandu (4) zaprojektowany przez Ragnara Östberga - architekta sztokholmskiego ratusza. Uczelniane towarzystwa regionalne stanowią ważny element integracji w ramach nauki na uniwersytecie skupiajac w swoim gronie zarówno studentów jak i wykładowców. W budynku mieści się m.in. kawiarnia, biblioteka, klub nocny oraz sale konferencyjne. Na zapleczu znajduje się niewielki ogród. Towarzystwo dysponuje sporą liczbą kwater studenckich w obrębie miasta, prowadzi aktywność sportową i kulturalną, kultywuje także tradycje i pamięć o swoich członkach, np. opiekuje się grobem Gustawa Frödinga na starym cmentarzu w Uppsali. Dwa razy w roku odbywa się też tradycyjna uczta zwana ärtmiddagen w czasie której kilku uczestników wygłasza żartobliwe przemówienia utrzymane w konwencji naukowej, ale traktujące raczej o sprawach lekkich i niepoważnych.
Skytteanum
Z Riddartorget podążamy na wschód Valvgatan łukowym przejściem pod budynkiem Skytteanum (5). Żółty dom na skarpie od 1622 roku był siedzibą kanclerza uniwersytetu i założyciela pierwszej w świecie katedry nauk politycznych Johana Skytte. Do dziś zachowała się tradycja przejmowania tej rezydencji przez kolejnych profesorów nauk politycznych w ramach tzw. Fundacji Skytteańskiej. Stanowi ona swoisty relikt XVII-wiecznego klientelizmu szwedzkiego. Na fasadzie rzucają się w oczy żelazne litery układające się w ciąg inicjałów pierwszego właściciela oraz jego żony Marii Nääf z Grönsöö (od strony Fyristorg znajduje się też ich tablica herbowa). W rzeczywistości są to kotwy spajające cegły w murze. Poniżej domu znajduje się XVIII-wieczny ogród Skytteanska trädgården z licznymi drzewami owocowymi oraz starymi lipami. Domy przy Valvgatan i poprzecznym zaułku St Eriks Gränd należały tradycyjnie do kapituły katedralnej. 
Domtrapphuset
Wśród nich wyróżnia się narożny Domtrapphuset (6) przez który prowadzą zamykane schody na wzgórze katedralne. To najpewniej najstarszy zachowany budynek w mieście pochodzący z przełomu XIII i XIV wieku. Być może w początkowym stadium stanowił część umocnień wzgórza katedralnego - basztę, która później została przebudowana na kamienicę. Per Brahe starszy urządził tutaj szpital miejski a do 1833 roku w piwnicach mieścił się prubban, czyli karcer dla studentów, którzy popełnili jakieś drobne wykroczenia. Obecnie na parterze mieści się tradycyjna restauracja z winoteką. Od 1935 roku przebity pod kamienicą Gillbergska Huset trakt Västra Ågatan prowadzi bezpośrednio z Fyristorg w kierunku St Eriks Torg. 
Po prawej stronie drogi na przyczółku, gdzie dawniej pracowały młyny znajduje się teraz Muzeum Upplandzkie (7). Akademikvarn powstał w XIII wieku i z początku należał do uposażenia katedry. Gustaw Waza znacjonalizował majątki kościelne i młyn przeszedł na rzecz skarbu państwa. Królowa Krystyna zapisała go uniwersytetowi. Z pewnymi perturbacjami monopol uczelni przetrwał do 1946 roku, kiedy zakład wodny ostatecznie zamknięto. W ramach ekspozycji muzealnej nadal funkcjonuje jedno z kół młyńskich napędzane wodą płynącą przez sztuczny kanał. Wystawa stała koncentruje się na historii Uppsali oraz regionu. Oprócz tego można obejrzeć przynajmniej kilka wystaw czasowych o różnorodnej społecznej tematyce. Położony nieopodal oddział muzeum Walmstedska Gården (Sysslomansgatan 1, w narożniku St Eriks Torg) prezentuje mieszkanie byłego profesora uniwersytetu Hermana Rydina.  
Zwiedzanie tylko w grupach po wcześniejszej rezerwacji pod telefonem 018 16 91 00. Bezpłatna tura trwa około 45 minut. Główna ekspozycja muzeum jest otwarta dla turystów indywidualnych i grup od wtorku do niedzieli między 12 a 17. Wstęp bezpłatny. Na miejscu kawiarenka i sklep z pamiątkami. Kontakt telefoniczny: 018 16 91 01, e-mail: info@upplandsmuseet.se                                                                                     
Przy muzeum rozciąga się spory skwer Rosénparken z widokiem na rzekę oraz położoną powyżej katedrę. Nad samym muzeum przy końcu Västra Ågatan stoi stara żeliwna studzienka (8) z fantazyjnym zwieńczeniem i koroną królewską na szczycie. To legendarne źródło św. Eryka, które wytrysło w miejscu, gdzie król został zabity. Według jednej z bardziej makabrycznych wersji legendy w to miejsce potoczyła się ścięta głowa nieszczęśnika a krew zamieniła się w wodę. Corocznie rusza stąd krótka pielgrzymka do kościoła w Gamla Uppsala (ok. 6 km marszu). Źródło stanowiło pierwszy rezerwuar wody pitnej dla osady, obecny wygląd ma od połowy XIX wieku kiedy to umieszczono tu ozdobną pompę odlaną w zakładach w Hällefors. 
Wieże katedry ponad St Eriks Torg
Dało też nazwę sąsiedniemu placowi z doskonałym widokiem na położoną wyżej katedrę. St Eriks Torg zwany był kiedyś Oxtorget, ponieważ w dawnych czasach odbywał się tu handel bydłem. Pamiątką po funkcji targowej jest odbywający się tutaj coroczny jarmark bożonarodzeniowy. Na co dzień płyta placu służy jako parking. Są tu też miejsca postojowe dla autokarów (do 1 godziny). Amfilada schodów pozwala na przejście wprost do północnego portalu katedry. Południową pierzeję placu tworzy ciąg budynków zbudowanych na skarpie wzgórza katedralnego i pełniących w przeszłości a także dzisiaj funkcje związane z kościołem. Są to kolejno Konsistorihuset, Ecclesiasticum i Diakonihuset. W tym ostatnim mieści się m.in. katedralna kawiarenka. Po przeciwległej stronie znajduje się przypominający nieco zamek budynek hali targowej (Saluhallen, 9) z 1909 roku. Klub nocny i restauracja z ogródkiem wychodzącym na brzeg rzeki Fyris. Po pożarze w 2002 roku budynek gruntownie odnowiono a drewniany dach zastąpiono nowocześniejszym z płytek. W narożnym domu pod numerem 1 mieściło się w XVII wieku Schefferianum - najstarsze muzeum w Szwecji w zasadzie rodzaj gabinetu ciekawostek z kolekcją przyrodniczo-kulturową zawierającą minerały, wypchane i wysuszone zwierzęta oraz eksponaty z różnych kultur świata  CDN      

sobota, 6 stycznia 2018

Katedra w Uppsali




UPPSALA [11 km] / 149,2 tys. mieszkańców
Katedra (pod wezwaniem św. Eryka, św. Larsa i św. Olafa) w Uppsali to największy i jeden z najbardziej szacownych kościołów w całej Skandynawii. Od początku swojego istnienia aż do dzisiaj pełni rolę archikatedry, od 1990 roku jest ponadto kościołem arcybiskupim oraz biskupim (ze względu na powołanie do życia odrębnej od arcybiskupstwa funkcji episkopalnej dla diecezji Uppsala). W latach 1441-1749 był to z pewnymi wyjątkami kościół koronacyjny królów i królowych Szwecji. Jest to również nekropolia szwedzkiej monarchii, bowiem spoczywają tutaj doczesne szczątki króla Eryka Jedvardssona uznanego świętym a także Gustawa I Wazy i Jana III Wazy. Oprócz tego w katedrze pochowani są inni członkowie rodziny królewskiej, biskupi i możnowładcy a także kilka innych sławnych postaci, m in. Karol Linneusz, Emmanuel Swedenborg, Olof Rudbeck i Nathan Söderblom. Świątynia ma także tytuł Szwedzkiego Sanktuarium Narodowego (Rikshelgedom) a oprócz tego jest siedzibą parafii.   
Arcybiskupstwo Uppsali istnieje już od 1164 roku, ale kościół w obecnym miejscu zwanym wtedy Östra Aros zaczął być wznoszony dopiero w latach 70-tych XIII wieku. W dokumencie papieża Aleksandra IV znajduje się zgoda na przeniesienie siedziby arcybiskupa pod warunkiem że pozostanie ona pod starą nazwą Uppsala. Tym samym położona jakieś 5 km w dół rzeki Fyris przystań przejęła rolę Starej Uppsali i niebawem stała się jednym z ważniejszych miast całego królestwa. Już w 1273 roku przeniesiono do stojącego na tym miejscu kościoła Św. Trójcy relikwie św. Eryka. Nowa katedrę wznoszono  etapami na tyle na ile pozwalały na to fundusze. Projektantem świątyni był francuski mistrz murarski Estienne de Bonnueill nazywany w Szwecji "Stefanem o dobrym oku" -  jeden z kilku  budowniczych  katedry Notre-Dame w Paryżu. Jego konterfekt znajduje się na jednym z kapiteli kolumn przy Vasakoret (Chórze Wazów). Sportretowany został z atrybutami architekta: cyrklem i ekierką.  
Z początku mury wznoszono z kamienia, ale jego transport okazał się zbyt drogi i nowsze partie uzupełniano cegłą. Samą wielkość budowli tłumaczono zabawną anegdotą - podobno szwedzcy murarze niedokładnie zrozumieli pomiary Francuza i stworzyli model kilkukrotnie większy niż ten zamierzony. Nawa wraz z prezbiterium i kaplicami w absydzie mierzy więc 118,95 m, sklepienie sięga 79 metrów a wieże wznoszą się prawie na 119 m. Konsekracja tego olbrzyma nastąpiła w 1435 roku, dopiero po 165 latach od rozpoczęcia budowy a i jeszcze wtedy świątynia ta nie była całkiem ukończona, bo brakowało jej wież. Kościół kilkukrotnie w swojej historii padał ofiarą pożarów, kilka razy przechodził też gruntowną renowację. Ostatnia wielka przeróbka prowadzona była przez Helgo Zettervalla a w jej trakcie katedra otrzymała obecne szpiczaste spiry, witraże oraz malowidła ścienne zajmujące powierzchnię odpowiadającą areałowi dwóch boisk piłkarskich. 
Katedra w Uppsali - widok ogólny

Katedra jest orientowana i wznosi się na wzgórzu Domberget na lewym brzegu rzeki Fyris. Starsza jest jej część wschodnia z prezbiterium i transeptem. Otacza ją wieniec zabudowań związanych historycznie z biskupstwem lub miejscową uczelnią. Po południowej stronie katedry stoi pomnik biskupa Jakuba Ulfssona jednego z założycieli Uniwersytetu. Główne wejście do kościoła znajduje się obecnie po zachodniej stronie, ale starsze są bramy północna i południowa zlokalizowane na przeciwległych krańcach transeptu. Po stronie północnej nad portalem znajduje się najstarsze okno katedralne - rozeta z wyobrażeniem Ducha Świętego i fragmentami oryginalnego XIII-wiecznego witraża. Naprzeciwko nad bramą południową znajduje się największe okno kościelne w Szwecji zwane Stora Glas o wymiarach 119 metrów kwadratowych. 
Stora Glas
Obraz na szkle przedstawia sceny z życia Jezusa Chrystusa jako Boga we wcieleniu człowieka. Rozeta nad zachodnim wejściem poświęcona jest Bogu Ojcu jako kolejnej osobie Trójcy Świętej, ale wypełnia ją symboliczna mozaika kwiatowa. Przed główną bramą rozpościera się brukowany plac Domkyrkoplan oddzielony kilkoma stopniami od poziomu ulicy Akademigatan i budynku Gustavianum. To dogodny punkt widokowy na zachodni portal z dwoma bliźniaczymi wieżami. Oprócz tego piękna panorama katedry górującej nad dachami domów rozpościera się z placu Erikstorg położonego poniżej stronie północnej oraz placu Riddartorget na południu z którego w pogodny dzień budowla lśni w słońcu. Z biegiem lat zmieniały się kilkukrotnie hełmy wież. Pierwsze z nich jak widać na starej pieczęci miały kształt zbliżony do dzisiejszych gotyckich spir. Około 1617 roku powstały renesansowe dość wymyślne zwieńczenia projektowane przez Holendra Gerarda de Besche, które widać choćby na sztychu publikowanym w dziele Suecia Antiqua et Hodierna. Po wielkim pożarze w 1702 roku nowe barokowe i znacznie niższe hełmy postawił Carl Hårleman. Przetrwały one do przebudowy świątyni w 1889 roku kiedy w ramach regotyzacji zamieniono je na dzisiejsze bardziej oddające ducha epoki i przede wszystkim znacznie wyższe. W północnej wieży zawieszono 5 dzwonów: Storan, Thornan, Malman, Massa i Bönan. Największy z nich Storan waży 7360 kilogramów i jest w ogóle najcięższym dzwonem wieżowym w Szwecji. Mimo tego nie jest to z pewnością jakaś niesamowita wielkość, bowiem nie mieści się nawet w setce największych dzwonów Europy - dla porównania krakowski Zygmunt waży ponad 12 ton. Z kolei drugi na liście Thornan pochodzi z polskiego Torunia, skąd został zabrany przez wojska Karola XII w czasie wojny północnej. Oprócz dwóch wież na wschodnim szczycie katedralnego dachu znajduje się kilkumetrowa figura anioła a w centrum budowli wysoka sygnaturka. W poszyciu dachu wiją sobie gniazda sokoły wędrowne, które stanowią z pewnością dodatkową atrakcję dla zwiedzających uppsalską katedrę.
Trójnawowe wnętrze kościoła otoczone jest dwoma rzędami kaplic przylegającymi do wydłużonej części naw zwanej långhuset. Dalsze kaplice otaczają wianuszkiem główny chór (högkoret) oddzielony od nich dwoma bocznymi nawami. Zakrystie znajdują się w północnej części po obu stronach transeptu. Od zachodniego wejścia nawy oddziela przedsionek (vapenhuset) z którego są wejścia do obu wież. W północnej wieży znajduje się udostępniany do zwiedzania skarbiec katedralny z unikalną kolekcją starodawnych tkanin z których wymienić należy złotą suknię królowej Małgorzaty oraz ubrania Svena Sture. Jest tu także kolekcja grobowych regaliów pierwszych Wazów oraz złoty kielich należący do królowej Krystyny.
Otwarte od poniedziałku do piątku od 10.00 do 16.00, w soboty, niedziele i święta od 12.30 do 16.00. W sezonie letnim (od maja do września) zwiedzanie godzinę dłużej do 17.00. Zamknięte w Wielki Piątek, Noc Walpurgii (ostatni dzień kwietnia) oraz Noc Świętojańską (Midsommar). Bilet kosztuje 50 SVK (bezpłatnie dzieci i młodzież do 17 roku życia). Telefon kontaktowy: 018 430 36 30
Pierwszymi obiektami jakie ujrzymy po wejściu do głównej nawy są oryginalne przenośne świeczniki: drzewo do góry nogami i drzewo pojednania w kształcie krzyża oplatającego kulę ziemską. Nieco na lewo od bramy znajduje się w posadzce epitafium słynnego przyrodnika Karola Linneusza zmarłego w Uppsali w 1778 roku. Zdarza się, że jest ozdobione sztucznym klombem z kwiatów, ziół lub fragmentów zielonej murawy. W grobowcu spoczywa także jego żona Sara Elżbieta Moraea i syn Karol junior. Pomnik grobowy z medalionem znajduje się w drugiej kaplicy po lewej. Z nawy obejrzeć można wielkie organy wykonane na modłę francuską przez Pera Larssona Åkermana. Dalej w głębi kościoła podziwiamy misternie rzeźbioną ambonę wykonaną z pozłacanego drewna sosnowego i lipowego. 
Ambona
To dzieło szczecińskiego artysty Burchardta Prechta z 1710 roku ufundowane przez królową Jadwigę Eleonorę, której inicjały HERS widoczne są w herbie podtrzymywanym przez dwa aniołki na dachu. W zwieńczeniu figura św. Pawła wśród aniołów, na tylnej ścianie płaskorzeźba przedstawiająca Jana Chrzciciela głoszącego kazanie na pustyni, przy wejściu alegoryczne postacie dzieci symbolizujące prawo i ewangelię, Stary i Nowy Testament bądź według innej interpretacji katolicyzm i protestantyzm. Wzdłuż empory bocznych naw mamy neogotyckie malowidła autorstwa Agi Lindegrena przedstawiające anioły wygrywające pieśni pochwalne. Zmierzając w kierunku centrum kościoła warto również obejrzeć liczne dzieła sztuki zgromadzone w bocznych kaplicach. W pierwszej po prawej znajduje się piękny nagrobek biskupa Carla Fredrika Mennandera wykonany z włoskiego marmuru i porfiru przez rzymskiego rzeźbiarza Giuseppe Angeliniego. W kolejnej kaplicy jest miejsce wiecznego spoczynku Emmanuela Swedenborga. Pisarz i filozof został pochowany z początku w szwedzkim kościele w Londynie a jego szczątki (oprócz czaszki) zostały sprowadzone do Uppsali dopiero w 1908 roku (zresztą i czaszka przybyła tutaj kilkadziesiąt lat później zakupiona podczas aukcji w Sotheby). W położonych dalej po stronie południowej kaplicach Bönens i Fredens eksponowane są ciekawe współczesne tkaniny artystyczne. Interesujący jest także inny gobelin zdobiący ścianę Minneskoret po stronie północnej z przedstawieniem najważniejszych wydarzeń z dziejów uppsalskiej katedry. Nowoczesne obrazy Ewy Spångberg podziwiać można w kaplicy Andreaskoret. Po lewej stronie transeptu znajduje się mniejszy prospekt organowy ustawiony w tym miejscu w 1950 roku. Zapoczątkował on szwedzką modę na zastępowanie starych instrumentów z tyłu kościoła nowszymi umiejscowionymi bliżej ołtarza. Stojąc na skrzyżowaniu naw warto spojrzeć w górę na wysoko zawieszone sklepienie z którego zwisa symboliczna ręka boska błogosławiąca lud a może również koronowanych władców. Dziś jest to miejsce gdzie stoi pastor podczas mszy, tylko ważniejsze uroczystości celebrowane są przy położonym na podwyższeniu prostym ołtarzu z podświetlanym krzyżem ze srebra i kryształu. Po obu jego stronach znajdują się epitafia słynnych miejscowych biskupów Laurentiusa Petri pierwszego hierarchy protestanckiego oraz Nathana Söderbloma - laureata pokojowej Nagrody Nobla. 
Wygląd zachodniej części katedry jest skromny jak przystało na świątynię protestancką. Część wschodnia jest starsza, stąd zachowały się tutaj relikty wczesnogotyckiej rzeźby na kapitelach kolumn i filarów (najstarsze w okolicy Kaplicy Jagiellońskiej). Mamy też nieco bogatszy wystrój kaplic bocznych. Ciekawym przykładem średniowiecznego motywu rzeźbiarskiego jest tzw. judesugga, czyli karykatura o ostrzu antysemickim portretująca świnię, a więc zwierzę nieczyste dla wyznawcy religii mojżeszowej, pokrywającą brodate postaci żydów. W Szwecji występuje ona rzadko, częściej w kościołach na terenie Niemiec. Znajduje się na jednym z filarów w obejściu ołtarza. Na jednym z kapiteli obejrzeć też można egzotyczne zwierzęta: słonia i wielbłąda. Malowidła ścienne wokół högkoret przedstawiają sceny z życia Chrystusa i świętych.
Nagrobek Katarzyny Jagiellonki
Kaplica Jagiellońska pierwsza po lewej za dzisiejszą zakrystią to jedna z najstarszych części kościoła, kiedyś pełniąca właśnie funkcję zakrystii. Jej wnętrze ozdobione jest subtelną barokową sztukaterią. Obecnie mieści groby Jana III Wazy i jego żony Katarzyny Jagiellonki. Katarzyna zmarła w 1583 roku. Jej nagrobek w kształcie tumby wykonał z marmuru, wapienia i alabastru holenderski mistrz Willem Boy. Z kolei barokowy nagrobek szwedzkiego króla został wyrzeźbiony przez gdańskiego artystę Wilhelma van den Blocke na zlecenie syna pary królewskiej monarchy polskiego Zygmunta III Wazy. Pierwotnie znajdować się miał w Kaplicy Wazów, ale ze względu na wojny polsko-szwedzkie dotarł na miejsce dopiero w 1818 roku i zadecydowano że król zajmie miejsce obok swojej pierwszej małżonki. Na środku na posadzce znajduje się napis łaciński "Katharina Regina Svecii" oraz godło z polskim orłem, litewską pogonią i dwugłowym orłem oraz trzema koronami jako symbolami Szwecji. Następna po lewej jest Sturekapell. Obecnie służy zbiorowej modlitwie, chrztom a czasami odbywają się tutaj kameralne nabożeństwa. Przy ścianie stoi piękny ołtarz szafowy stworzony w XVI wieku w Brukseli a zakupiony w 1912 roku z kościoła w Skånela. Wyrzeźbione sceny przedstawiają historię Anny i Joachima rodziców Marii Panny. W kaplicy pochowano możnowładców z rodziny Sture w tym Svante, Nilsa i Eryka zamordowanych na zamku uppsalskim w 1567 roku. W Finstakor pogrzebani zostali rodzice św. Brygidy Birger Persson z Finsty i Ingeborga Bengtsdotter. Niedawno bo w latach 80-tych ubiegłego wieku katedra wzbogaciła się też o relikwię samej świętej pochowanej w klasztorze w Vadstena. Ale najważniejszym relikwiarzem w Finstakor jest złocona trumna św. Eryka. Postać dość kontrowersyjna, bo żaden to wielki bohater, co najwyżej autor nieudanej krucjaty w Finlandii. Zamordowany został podobno przez Duńczyka Magnusa Henrikssona, który po kądzieli był potomkiem starszego rodu królewskiego. Średniowieczną Szwecją wstrząsały spory dynastyczne i żaden władca tego okresu nie zakończył życia śmiercią naturalną a jednak zabójstwo Eryka IX skutkowało rozmaitymi cudami - w miejscu zbrodni wytrysnęło źródło, niewidoma odzyskała wzrok dotykając jego zwłok. Św. Eryk nie został nigdy oficjalnie kanonizowany, ale w pamięci ludu uznany został za wartego kultu i patrona Szwecji. 18 maja - dzień jego śmierci czczono w Uppsali procesją zwaną Eriksmässan połączoną też z kultem płodności. Ziarno zasiane tego dnia powinno przekształcić się w chleb do dnia św. Olafa czyli 29 lipca. Historia życia św. Eryka jest przedstawiona w postaci malowideł w kaplicy de Geerów zwanej też Erikskoret po prawej stronie ołtarza. Część z obrazów to autentyczne średniowieczne dzieła z warsztatu mistrza Alberta. Reszta stanowi XIX-wieczną rekonstrukcję opartą na opisie Johana Peringskiölda. 
Relikwiarz św. Eryka
Mamy tu przedstawienie koronacji królewskiej, dwa obrazki z misji na ziemiach Finlandii, scenę w której Eryk odmawia daniny od poddanych, co ukazuje go jako uczciwego władcę, wreszcie opis zabójstwa Eryka wraz ze sceną batalistyczną potyczki z Duńczykami. Na wschodniej ścianie kaplicy namalowana została natomiast legenda o św. Olafie - królu Norwegii czczonym we wszystkich krajach skandynawskich. Malowidłami wypełniona też jest główna kaplica z tyłu prezbiterium zwana pierwotnie mariacką (Vårfrukoret) a potem Kaplicą Wazów (Vasakoret). W centrum pomieszczenia znajduje się pomnik nagrobny Gustawa I założyciela dynastii Wazów. Razem z nim w kaplicy spoczywają jego żony Katarzyna Saska, Małgorzata Leijonhufvud i Katarzyna Stenbock, przy czym tylko dwie pierwsze zostały wyobrażone na katafalku. Trzecia przeżyła męża o kilkadziesiąt lat i ostatecznie spoczęła w tym miejscu w 1622 roku. Nagrobek wykonany został z tureckiego marmuru przez Holendra Willema Boya. Po bokach sarkofagu ukazane zostały po raz pierwszy historii herby najważniejszych szwedzkich prowincji. Na ścianach kaplicy Johan Gustaw Sandberg przedstawił wydarzenia z życia monarchy. Warto zapamiętać zwłaszcza scenę pożegnania króla ze stanami oraz symboliczny Wjazd do Sztokholmu w 1523 roku przypominający oswobodzenie kraju spod hegemonii duńskiej. Stało się to częstym motywem tutejszego malarstwa historycznego. Oba obrazy opatrzone zostały komentarzem pochodzącym z pożegnalnego przemówienia Gustawa I Wazy.
W każdą pierwszą sobotę miesiąca a także w niektóre święta można dołączyć do darmowej wycieczki z przewodnikiem w języku angielskim po katedrze. Początek o 12.30. Informacje i rezerwacja pod telefonem 018 430 36 16 lub mailowo: visningar.uppsaladomkyrka@svenskakyrkan.se
Rozeta Duch Święty w północnym transepcie
     
                                             

środa, 27 grudnia 2017

Z Hoby do Järnavik i Ronnebyhamn

2 km na zachód od Bräkne-Hoby w Evaryd od drogi Gamla Riksvägen odchodzi boczna szosa na południe w kierunku Järnavik. Może ona stanowić wariant dojazdu do Ronneby od strony morza. Trasa umożliwia poznanie kilku miejscowości letniskowych i przystani na południowym wybrzeżu, choć szerokiej panoramy Bałtyku z niej nie obejrzymy, co najwyżej kilka wąskich zatok wrzynających się w skalisty brzeg. Wariant ten można też rozpocząć w samym Hoby z węzła na ekspresówce E22 wybierając boczną drogę w kierunku Hakarp. W takim przypadku ominiemy miejscowość Järnavik.      

[0 km] Evaryd na 196 kilometrze trasy głównej. Stąd ku południowi. Przejeżdżamy kolejno pod wiaduktem autostrady E22 oraz ponad linią kolejową Kustbanan z Karlshamnu do Karlskrony. 
[2 km] Torp. Skrzyżowanie dróg. Główna trasa prowadzi stąd w lewo w kierunku Saxemara. Prosto droga do przystani w Järnavik. 
Warto zboczyć w tamtym kierunku. Niebawem po prawej na grzbiecie XIX-wieczny dworek Pagelsborg z bielonymi ścianami. Możliwość przenocowania w dawnym magazynie nasion.
Kontakt tel: 070 653 91 87, e-mail: pagelsborg@gmail.com
W otoczeniu rezerwat przyrody - żwirowy wał stanowiący południowe zakończenie ozu Bräkne. Stare dęby. Wiosną zakwitają na fioletowo sasanki. Poniżej pagórka niewielkie płytkie jezioro. Jego południowe zarastające brzegi mieszczą się w obrębie rezerwatu przyrody Järnavik. Obejmuje on trzy wąskie przypominające fiordy zatoki Bałtyku Edstorpaviken, Järnafjärden i Bastuviken wraz z wysepką Lammaholmen oraz otaczające je dość wysokie, miejscami skaliste wzgórza np. Kamraberget opadające wprost do wody. Lasy mieszane i naturalne łąki kośne. Teren przecina kilka szlaków turystycznych w tym dalekobieżny Blekingeleden.
Przystań w Järnavik
2 km przystań w Järnavik. Miejsce to stanowiło dogodny port już w XVII w., kiedy cumowały tutaj statki niemieckie i holenderskie wywożące drewno, skóry wołowe i smołę ze Smålandii. Zwany on był potocznie "chłopską zatoką". W latach 1870-1920 pracowała tutaj niewielka stocznia. Pozostałością z tego okresu jest stary drewniany magazyn stojący na nabrzeżu a także kilka domów wzdłuż głównej drogi. Obecnie marina jachtowa. Promy na Tjärö.
Przeprawa kosztuje 80 SVK dla osoby dorosłej i 20 SVK dla dziecka. Stateczek M/S Tjärö w pełnym sezonie wypływa z przystani co godzinę między 10.00 a 18.00. W maju, czerwcu i wrześniu popołudniu rejsy są rzadsze (co 2 godziny).
Ponad przystanią stoi odrestaurowana dwupiętrowa willa z 1851 roku ze ścianami pomalowanymi na żółto zwana Gula Huset. Obecnie pensjonat i kawiarnia.
Pokoje jednoosobowe od 450 SVK, opłata za osobę w większym gronie od 300 SVK. Szczegóły na http://www.pensionatjarnavik.se. Kontakt w sprawie rezerwacji pod telefonem: 045 78 22 00 lub mailowo: info@pensionatjarnavik.se
Nad położoną dalej na południe od mariny zatoką Bastuviken działa natomiast duży kemping. Dojście drogą asfaltową lub wzdłuż szlaku Blekingeleden.
Obiekt otwarty jest od końca kwietnia do początku września.  Można nocować we własnej przyczepie lub namiocie albo w domku kempingowym max dla 6 osób. Pościel własna. Na miejscu kąpielisko z piaszczystą plażą, wypożyczalnia rowerów i łódek. Estrada taneczna, plac zabaw oraz tor minigolfa. Na miejscu kiosk z artykułami spożywczymi i karczma. W oddzielnych budynkach mieszczą się kuchnia polowa i prysznice. Parking przed wjazdem na teren ośrodka. Ceny w zależności od sezonu od 450 do 600 SVK za domek, od 220 do 320 SVK za przyczepę od 150 do 220 SVK za namiot. Możliwość rezerwacji online na stronie http://www.jarnavikscamping.se/. Kontakt telefoniczny pod numerem: 070 883 79 70, e-mail: jarnaviks.camping@telia.com.
[3 km] Ekeliden. 3 km w prawo Svalemåla. Ośrodek wypoczynkowy z domkami kempingowymi na terenie starej wsi wzmiankowanej w 1583 roku. Przystań łodzi. 4-kilometrowy szlak Svalemålaleden prowadzi na punkty widokowe w kierunku Bałtyku. Na pastwiskach przebywa długorogie szkockie bydło rasy highland. W otoczeniu lasy. Dalej na południu nad zatoką wioska rybacka Gyön modna jeszcze w latach 60-tych wśród elit jako miejsce wypoczynku z "nocnymi kąpielami w świetle księżyca". W 1952 roku Harry Martinsson rozpoczął tu pisanie swojego słynnego poematu science-fiction Aniara. Nane Annan - żona sekretarza ONZ Kofiego Annana miała tu również swoją posiadłość. W pobliskim Garnanäs znajduje się obóz wędkarski znany z połowów szczupaka.
[4 km] Björstorp. Most na rzece Bräkneån. Nieco powyżej niego przy drodze do Hakarp stary młyn wodny z wyposażeniem z lat 30-tych ubiegłego wieku.
[6 km] Väby. Stara łańcuchówka budowana wzdłuż ozu. Boczna droga doliną Bräkneån prowadzi do wsi Biskopsmåla położonej nad głęboko wciętą w ląd zatoką. W otoczeniu rezerwaty przyrody Sonekulla na północy obejmujący ujście Bräkneån i wyspę Kalvö oraz Biskopsmåla na południu sięgający szkierów z ostojami ptactwa morskiego.     
Za Väby droga zmienia kierunek na wschodni i wspina się stromo na zalesione wzgórze.
[9 km] Vieryd nad zatoką Vierydfjärden. Stary kamienny most na rzece Vierydsån. Przy nim przystań łodzi.
Most kamienny w Vieryd
[11 km] Skönevik. Na południu osiedle rekreacyjne Trolleboda z lat 90-tych. 1 km na północ Guttamåla z warsztatem ceramicznym Känslans Verkstad prowadzącym kursy rzeźbienia w glinie.
[13 km] Dragsnäsudde. Malowniczy półwysep pomiędzy dwoma wciętymi w ląd zatokami Bałtyku.
[15 km] Saxemara. Dawny port rybacki. Do dzisiaj na nabrzeżu istnieje warsztat szkutniczy konstruujący drewniane łodzie rybackie. Tego typu zakłady były kiedyś częstym widokiem na wybrzeżu Blekinge. Ten powstał w 1927 roku i jest już jedynym który dotrwał do naszych czasów i nadal funkcjonuje. Stocznią opiekuje się Muzeum Blekinge. Można tu obejrzeć staroświeckie kutry oraz wnętrze warsztatów wraz z pokazem pracy. W centrum miejscowości stoi ceglany kościół zbudowany w latach 1937-39 z wieżą wzorowaną na świątyni św. Krzyża w Ronneby. Zwraca uwagę ciekawa konstrukcja dachu nawy będąca reminiscencją pracy szkutniczej. W ołtarzu zawieszony jest obraz Olle Hjortzberga Chrystus powołujący swoich uczniów nad jeziorem Genezaret. Realia tej sceny nie dotyczą jednak starożytnego Izraela, ale życia w ówczesnym Blekinge. Dwóch miejscowych rybaków i rolnik stają nagle twarzą w twarz z wcieleniem Boga.
Dalej prosto pagórkowatym terenem. Drodze jezdnej towarzyszy nowa ścieżka rowerowa.
Ołtarz w kościele w Saxemara
[17 km] Risanäs. Skrzyżowanie dróg u podnóża skalnej wychodni. Prosto do centrum Ronneby (4 km). Powyżej skrzyżowania przy Kvarnhagsvägen 6 dawny kamienny budynek szkoły wiejskiej stanowiący od 1970 roku muzeum ukazujące dawne metody nauczania. Na parterze mieści się historyczna szkolna klasa oraz mieszkanie nauczyciela, na poddaszu kolekcja narzędzi i przyborów szkolnych.
Otwarte tylko w sezonie letnim w weekendy między 12 a 16. Wstęp wolny. Tel. kontaktowy: 045 71 34 64
W prawo równolegle do wybrzeża mijając po prawej dworek Risanäs Gård oraz zatokę Busseviken.
[19 km] Bussemåla. W lewo do centrum Ronneby przez Risatorp (4 km). Lasy na wschód od drogi wchodzą w skład utworzonego w 2010 roku rezerwatu przyrodniczego Södra Brunnskogen. Z parkingu w Bustorp można odbyć przechadzkę w kierunku jeziora Trollsjön na północy a także na wschód w okolice Ronnebyhamn. Dalej drogą w prawo przez willowe osiedle Ekenäs z kąpieliskiem i mariną jachtową.
[22 km] Ronnebyhamn. Nabrzeże portowe i terminal promowy u ujścia Ronnebyån do Bałtyku. Zakłady laminatów i paneli podłogowych firmy Tarkett AB.  
                    
  
    
      
          

poniedziałek, 25 grudnia 2017

Uppsala część 2

UPPSALA [11 km] / 149,2 tys. mieszkańców
Uppsala jeden z ważniejszych ośrodków uniwersyteckich w Szwecji dysponuje dużą liczbą relatywnie tanich kwater. Te oferowane przez uniwersyteckie bractwa (np. Studenthem Foundation czy Uppsala University Housing Office) są w praktyce nieosiągalne, kolejka do ich wynajęcia trwa 8-12 miesięcy i zazwyczaj wynajmowane są na okresy dłuższe - przynajmniej miesiąc. Wiele z nich znajduje się w dzielnicy Studentstaden w okolicy St Johannesgatan. Są to typowe pokoje akademikowe zwane w Szwecji student corridor. Większość urządzeń bytowych takich jak łazienka, kuchnia, ubikacja czy pralnia znajduje się w korytarzu a mieszkaniec bywa zobowiązany do dbania o czystość również tych wspólnych przestrzeni. Elementem kultury akademika są wspólne spotkania przy kawie zwane fika. Wszystko to powoduje, że obiekty takie nie są de facto przygotowane do przyjmowania gości na nocleg typowo turystyczny. Istnieje jednak kilka instytucji wynajmujących apartamenty także na okres minimum tygodnia, które to propozycje można rozważyć przy planowaniu pobytu. Klangen to niewielki domek na północno-zachodnim przedmieściu Luthagen (Klangs Gränd 7). Tygodniowy pobyt w tym miejscu kosztuje 1150 SVK. W opłatę czynszową wliczone jest korzystanie z wody, prądu oraz internetu bezprzewodowego. Jedyną niedogodnością jest dość wysoka kaucja w cenie 3500 SVK zwracana przy wyjeździe. 
Podwórko przy Lägenhet Hotell
W sąsiedztwie znajduje się ośrodek Uppsala Lägenhet Hotell (Klangs Gränd 5, tel 018 50 50 41, e-mail: info@ulh.se) z tanimi apartamentami wynajmowanymi na okresy od tygodnia do ponad miesiąca. Cena maleje oczywiście przy wynajmie na dłuższy okres. Przy tygodniowym wykorzystaniu wynosi 3570 SVK za jedynkę lub 4550 SVK za dwójkę, powyżej 4 tygodni odpowiednio 2065 SVK i 2870 SVK za tydzień. Pokoje w standardzie hostelowym, ale jasne, czyste i przejrzyste. Prysznic i WC na korytarzu, w pokoju telewizor. Dostęp do bezprzewodowego Internetu. Sprzątanie we własnym zakresie. 
Z tanich opcji rozważyć też można hostele i schroniska młodzieżowe. Ceny pokoju w granicach 500 SVK za jedynkę, tańsze sale zbiorowe.
STF Uppsala City Hostel przy Sankt Persgatan 16 (centrum miasta) dysponuje salami wieloosobowymi dla kobiet i mężczyzn oraz pokojami prywatnymi jedno- i dwuosobowymi. Pomieszczenia dość ciasne. Łazienki i ubikacje w korytarzu. Parking płatny. Recepcja czynna od 8.00 do 23.00. Kontakt telefoniczny 018 10 00 08, e-mail: bokning@uppsalacityhostel.se
Hotell Vandrarhem Centralstation Bangårdsgatan 13 w bezpośrednim sąsiedztwie dworca kolejowego w wielofunkcyjnym budynku Drabanten. W sąsiedztwie włoska pizzeria. Obiekt posiada droższą część hotelową i tańszą schroniskową. Pokoje prywatne z łazienką lub bez. Nieco taniej w weekendy. Do opłaty za nocleg dolicza się też kwotę za sprzątanie. Kuchnia z lodówką, kuchenką mikrofalową i ekspresem do kawy. Wifi.  Kontakt telefoniczny: 018 444 20 10, e-mail: info@hotellcentralstation.se
Uppsala Vandrarhem, Kungsängstorg 6 mieści się w starym budynku plebanii z 1884 roku i oferuje nowo wyremontowane pokoje z XIX-wiecznym kolorytem. Wejście z wewnętrznego podwórka. Pokoje prywatne. Kuchnia i patio letnie. Szybkie łącze wifi. Podobnie jak i w HVC są tu droższe kwatery w standardzie hotelowym i tańsze hostelowe. Kontakt pod telefonem: 018 444 20 10 lub przez poczte mailową: info@hotellkungsangstorg.se 
Fyristorg Hostel to jedna z najtańszych opcji turystycznych na prawym brzegu rzeki Fyris pod numerem 6 na placu. Atutem bez wątpienia doskonale położenie w pobliżu katedry i bulwarów nadrzecznych. Dwie sale zbiorowe, prócz tego pokoje prywatne. Na wyposażeniu telewizor LCD, garderoba, żelazko, ogrzewanie. Sanitariaty na korytarzu. Kuchenka nieco niedoinwestowana. Parking płatny. Telefon: 018 15 42 21
STF Uppsala Hostel, Kvarntorget 3, nieco dalej od centrum na końcu długiej alei St Olofsgatan, ale relatywnie blisko dworca kolejowego. Duże nowoczesne lobby trochę zbyt łatwo dostępne. Podobnie cienkie ściany pokojów źle wpływają na poczucie prywatności. Pokoje prywatne (jedynki i dwójki), niektóre z sanitariatami. Kuchnia zbiorowa. Kontakt telefoniczny: 018 24 20 08
Vandraren Vandrarhem, Vattholmavägen 16C, letnie schronisko (otwarte od czerwca do sierpnia na północnych peryferiach Uppsali). Z okien widok na meczet. Na miejscu bezpłatny parking. Pralnia, dobrze wyposażona kuchnia, świetlica z TV, pianinem i stołem pingpongowym. Prywatne pokoje dość przytulne. Kontakt telefoniczny: 018 10 43 00
Stationsgalerian i Hotel Radisson Blue
Fyrishov Stugby och Camping, Idrottsgatan 2 (z centrum możliwy dojazd autobusem nr 188) - ten położony najbliżej centrum miasta ośrodek kempingowy sąsiaduje z nowoczesnym kompleksem basenów sportowych i rekreacyjnych. Możliwość zakwaterowania w 44 niewielkich 2 do 4-osobowych domkach noclegowych oraz 144 miejsca na przyczepy lub kampery. Na łące Fyrishov dodatkowo możliwość ustawienia namiotów. Bungalowy koncentrują się w północnej części kompleksu na brzegach rzeki Fyris. W każdym mieści się pokój sypialny z aneksem kuchennym. Miejsce dla pojazdów kempingowych to trawiasty plac wydzielony żelazną siatką położony bliżej recepcji. Stanowiska wyposażone są w łącza elektryczne. Pewnym mankamentem jest brak drzew i otoczenie przez osiedle mieszkaniowe oraz magazyny.  W lecie czynne jest boisko do piłki nożnej, siatkówki plażowej i koszykówki. Plac do gry w boule, tor minigolfa i wypożyczalnia kajaków. Za dodatkowe 100 SVK wstęp na baseny i do parku wodnego. Najtańszy dwuosobowy domek w cenie 395 SVK, miejsce na przyczepę lub kamper 225 SVK. Generalnie można tu przyjeżdżać bez rezerwacji, ponieważ obiekt specjalizuje się w przyjmowaniu gości wprost z drogi i zawsze powinno się znaleźć miejsce dla takich osób. Telefon kontaktowy: 018 727 49 60, e-mail: stugby@fyrishov.se

Wnętrze Hali Kongresowej z widokiem na Vaksala Torg i Biblioteka Miejska przy Sankt Olofsgatan
INFORMACJA TURYSTYCZNA Destination Uppsala AB. Główny punkt informacyjny mieści się przy Stationgatan 20B w budynku Stationsgalerian. Oddział otwarty jest w tygodniu od 10 do 17 a w soboty od 10 do 15. Telefon 018 727 48 00, e-mail: info@destinationuppsala.se. Istnieje też kilka mniejszych punktów informacyjnych mieszczących się po drugiej stronie dworca przy Kungsgatan 59, w budynku szpitala uniwersyteckiego (wejście nr 70), w Fullerö Handel, na kempingu Fyrishov, w muzeum Gamla Uppsala, w bibliotece miejskiej, w hali kongresowej przy Vaksala Torg oraz przy Muzeum Sztuki na zamku. Godziny otwarcia każdego oddziału mogą się różnić.

                                            

niedziela, 3 grudnia 2017

Kanał Kinda: Od mostu Stångebro do mostu i śluzy Hjulsbro






Etap biegnący wschodnimi przedmieściami Linköpingu wzdłuż silnie przekształconych brzegów rzeki Stångan. Po wschodniej stronie centrum miasta oraz południowe peryferyjne dzielnice: Hejdegården, Vimanshäll, Johannelund i Hjulsbro. Na brzegu zachodnim dawne przemysłowe przedmieście Tannefors z portem lotniczym. Cztery przeprawy mostowe i kilka pieszych kładek. Cztery śluzy. Na odcinku miejskim promenady spacerowe. Od portu Nykvarn do śluz Tannefors biegnie 6,3-kilometrowa ścieżka zdrowia przeznaczona dla biegaczy i zwana Hälsans Stig. Przynajmniej kilka z opisywanych obiektów warto obejrzeć przy okazji wizyty w stolicy Östergotlandii.

Drottningsbron (Most Królowej, 1)
rzeprawa mostowa zbudowana w 1947 roku zakończyła w praktyce okres gospodarczego wykorzystania kanału Kinda, ponieważ wysokość korony niewiele ponad 3 m ponad lustro rzeki przy wysokim stanie wody w praktyce uniemożliwiła żeglugę większym jednostkom. Na jego osi znajduje się jeden wysoki kilkunastopiętrowy wieżowiec zwany Drottningtornet. Z jego budową wiązały się duże kontrowersje, ponieważ uznano, że tak wysoki gmach nie powinien psuć panoramy miasta, w której dominantą jest katedralna spira. Na południe od mostu wzdłuż obydwu brzegów rzeki biegnie spacerowa promenada. 

Åbacka Café
Niewielka przytulna, otoczona ogrodem kawiarenka na skarpie na prawym (wschodnim) brzegu kanału. Do 1961 roku był to domek mieszkalny w dawnej wsi. 

Tinnerbron
Most nad Tinnerbäcken, lewobrzeżnym dopływem Stångan. Ten niewielki potok bierze początek w południowej części lasu Tinnerö. Przy ujściu otoczony jest niewielkim parkiem Ådala z ciekawymi "kryształowymi" kolorowymi latarniami. Park stanowi fragment dawnego założenia krajobrazowego z położoną powyżej na skarpie przy Hamngatan willą Ådala (2).  W 1880 roku poniżej mostu powstało najdalej na południe wysunięte nabrzeże portowe Linköpingu zwane Scherling Vedgårdskaj. Spławiano stąd bale drewna.

Ladugårdskälla (3)
Obudowane klasyczną kamienną altanką źródło wody pitnej na prawym brzegu rzeki. Studzienka powstała w 1840 roku a w 1926 otrzymała obecną oprawę w postaci klasycznej świątyni. W tym czasie istniała tu jeszcze estrada taneczna i kręgielnia.
Ladugårdskälla

Färjebron
Zwany też Pumpbron. Zwodzona kładka piesza na osi Pumpgatan i Frejagatan. Do lat 60-tych działał w tym miejscu prom łączący brzegi Hejdegården z Tannefors.

Śluzy Tannefors (4)
Dwa stopnie wodne o łącznej wysokości 10,5 m. W tym miejscu rzeka Stångan przecina skalny próg, który z dawien dawna był wykorzystywany do pozyskiwania energii (pierwsze młyny w tym miejscu datuje się na początek XIV wieku). Pracował tu jeden z pierwszych tartaków mechanicznych w Szwecji znany w dokumentach jako własność biskupa Hansa Braska. W szczytowym okresie funkcjonowało 11 oddzielnych młynów prowadzących działalność przemysłową. W początkach XX wieku powstała niewielka elektrownia wodna, której budynek znajduje się w centralnej części wyspy. W 1931 roku większa część dawnej osady fabrycznej została przekształcona w park miejski z altaną na cyplu i ścieżkami spacerowymi po obu stronach rzeki. W Snuggan Park  kończy się biegnąca wschodnim brzegiem miejska promenada. Powyżej śluz taras widokowy z restauracją. Przystań żeglugowa statku M/S Kind. Dalej na wschodzie nowy most Braskens Bro na południowej obwodnicy Linköpingu.     

Altana przy śluzach Tannefors
Råberga Bro
Niewielki most na Stångan, starszy w stosunku do zbudowanego później Braskens Bro. W pobliżu komunalne ujęcie wody. 

Johannelund
Poludniowa dzielnica Linköpingu. Osiedle zaplanowane w latach 60-tych XX wieku z nowoczesną szkołą średnią Nya Munken połączoną z centrum usługowym. Nad rzeką trawiasta plaża i kąpielisko z niewielkim drewnianym pomostem. Kort tenisowy. Zaplecze gastronomiczne.

Spångerumsbron (5)
Przeznaczony dla pieszych i rowerzystów most wiszący w zakolu rzeki zbudowany w 1999 roku. Miniaturka Golden Gate w San Francisco. Na północ od mostu bagniste starorzecza. 

Åbysäcken (6)
Kompleks leśny po wschodniej stronie kanału z kilkoma trasami do narciarstwa biegowego (krótsze tory są oświetlone). Na skraju w Hackefors stadion narciarski. Obszar atrakcyjny przyrodniczo (stare dęby). Po zachodniej stronie Stångan niewielkie kąpielisko Jakobsdalsbadet.

Uveberg (7)
Skaliste wzgórze po wschodniej stronie rzeki. Ruiny dawnych kamiennych domostw, resztki schodów, pozostałości prehistorycznej twierdzy. Na przeciwnym brzegu w niewielkiej zatoczce kąpielisko Vårgårdsbadet.

W basenie śluzy Hackefors
Śluza Hackefors (8)
Zbudowana w 1860 roku. Posiada najwyższą na świecie nadal działającą drewnianą gródź. Próg mierzy 6,8 m. W sąsiedztwie elektrownia wodna i most spacerowy zwany Kraftverkbron. Przystań statku wycieczkowego M/S Kind. Restauracja.

Śluza Hjulsbro (9)
Na odmianę jest to najniższy stopień wodny na całej trasie Kanału Kinda. Rożnica poziomów wynosi tutaj jedynie 0,2 m, tak że często wrota śluzy pozostają otwarte. Kiedyś warunki hydrologiczne były nieco inne, ale w 1935 roku położona niżej tama elektrowni Hackefors podpiętrzyła poziom wody. Na przyczółku zachowały się resztki dawnego mostu kamiennego wzniesionego w 1895 roku (pozostało jedno przęsło). Nieco powyżej mamy natomiast współczesny most drogowy. Na południe od niego kąpielisko. Kilka drewnianych pomostów.    

czwartek, 30 listopada 2017

Tidaholm część 4

TIDAHOLM [271 km] / 8,2 tys. mieszkańców

Tidaholm to przede wszystkim dobry punkt wypadowy do kompleksu historycznych zabytków położonych w dolinie Ekedalen na zachodzie. Z najciekawszych obiektów w tamtym obszarze warto wymienić kościół w Kungslena, cmentarzysko w Dimbo i obelisk bitwy pod Gestilren. Miejsca te będą jednak opisane w innej części bloga (cykl Eriksgata). Poniżej charakterystyka kilku innych obiektów  i szlaków spacerowych poza centrum Tidaholm.  

Helliden Slott i Hellidsberget
Dojazd z dworca autobusami nr 321, 322, 323, 325, 326, 327, 405 do przystanku Hökensås Skolan. Dalej pod górę piechotą wzdłuż Von Essens väg. 
Po wschodniej stronie miasta u podnóży zalesionego wzgórza znajduje się dawna rezydencja (1) hrabiów von Essen - właścicieli przemysłowej infrastruktury Tidaholmu. Dwór wzniesiono w 1858 roku a obecną neorenesansową formę pałacyku przyjął po przebudowie nadzorowanej przez architekta Helgo Zetervalla. Warto obejrzeć piece kaflowe we wnętrzach. Po krachu finansowym na rynku zapałczanym część rezydencji musiała zostać zastawiona. Ostatecznie w 1950 roku po śmierci baronowej Elli Dickson von Essen obiekt nabyła organizacja Błękitna Wstążka (Blåbandsrörelsen) i zlokalizowała tutaj szkołę. Obecnie w części pomieszczeń znajduje się schronisko turystyczne a inne sale wykorzystuje muzeum sztuki litograficznej. 
Otwarte w weekendy od 11 do 16. Wstęp bezpłatny. Kontakt telefoniczny: 073 623 44 86
Panorama Tidaholmu ze wzgórza Hellidsberget (stok slalomowy)
Widoki na miasto. Poniżej pałacu znajduje się park z kilkoma stawami należący do kompleksu szkoły ludowej. Na północny wschód od rezydencji ciągną się tereny rekreacyjne na grzbiecie Hellidsberget (207 m npm) z oświetlonymi letnimi i zimowymi trasami biegowymi. Start od drewnianej chaty Sisustugan (2), w której znajdują się sanitariaty oraz polowa kuchnia. W północnej części wzgórza niewielki sztucznie naśnieżany stok slalomowy (3). Panorama obejmuje miasto oraz położone dalej na zachodzie Skaraborgu góry wyspowe, m.in. Varvberget nad Ekedalen.

Norra Rundan
Ścieżka przyrodniczo-kulturowa o długości 5,5 km startuje z okolic dzisiejszego magistratu (Stadshus). Dojazd autobusami 303 i 327 do przystanku Ulvesborg, stąd do Långgatan. Znakowana pomarańczowymi paskami.
Kullö Kvarn
Pętla biegnie wzdłuż terasy nadzalewowej i zalewowej rzeki Tidan. Bagienne tereny wokół cieku na północy noszą nazwę Tidans Mader. Łąki kośne i łęgi nadrzeczne. Matecznik ptaków (dwie wieże obserwacyjne). W dawnej średniowiecznej wsi Ingemarstorp kamień z epoki brązu. Bliżej miasta trafimy na komunalny cmentarz północny z kaplicą zbudowaną w 1934 roku. Warto też zboczyć kilkaset metrów wzdłuż Ångarpsvägen do dawnego młyna zwanego Kullö Kvarn (4). Zakład oparty o siłę wody działał od XVII wieku. W 1895 roku powstała tu jedna z najstarszych w Szwecji elektrowni uruchomiona na potrzeby pałacu Helliden. W odróżnieniu od młyna działa ona jeszcze i dzisiaj.   

Folkets Park
Dojazd autobusami 303 i 327 do przystanku Ulvestorpsgatan. 
Ogród na granicy miasta otwarty w 1917 roku. Scena taneczna oraz kilka razy w roku organizowane pchle targi.

Siggestorpstugan
Dojazd autobusami 302, 303, 321, 322, 323, 325, 326, 327 do przystanku Tidavallen.
Ta stara drewniana chata z XVII wieku znajduje się w sosnowym lesie Stallängskogen (5) po północnej stronie miejskiej obwodnicy. Kompleks jest pozostałością dawnej puszczy otaczającej Tidaholm jeszcze w końcu XIX wieku. W zagrodzie latem prowadzi się sprzedaż wyrobów pszczelarskich.    

Ånarundan
Szlak oznaczony drewnianymi słupkami ma długość 3,6 km i startuje spod miejskiego kempingu. Dojazd komunikacją publiczną do przystanku Tidavallen, jak wyżej.
Pętla biegnie wzdłuż rzeki Tidan prowadząc po wschodniej stronie obszarem rolniczym, a po zachodniej bagiennym lasem. Doprowadza do ruin papierni (6) przy gospodarstwie Bältenberga. Na trasie miejsca do grilla i kąpieliska.  
                        

środa, 29 listopada 2017

Tidaholm część 3

TIDAHOLM [271 km] / 8,2 tys. mieszkańców
Rynek Tidaholmu to nieregularny trapezowaty plac wykładany kostką brukową zajęty częściowo przez parking samochodowy. W jego północnej części, tam gdzie dawniej było ujęcie wody, znajduje się przyjemna fontanna z postacią niosącą dwa wiadra. To dzieło urodzonego w mieście rzeźbiarza Jana Steena. Podobno tak wyglądała z początku dostawa wody pitnej dla pracowników tutejszej fabryki zapałek Vulcan. We wschodniej pierzei stoi najbardziej charakterystyczny budynek rynku z narożną wieżyczką. To wzniesione w latach 90-tych XIX wieku kramy miejskie zwane  Basarlängan (1). 
Kramy na rynku w Tidaholm
Przez wiele lat działała tu największa w Szwecji wystawa hologramów a obecnie odwiedzić można stylową kawiarnię. Naprzeciwko stoi stary ceglany dom z 1898 roku będący pierwotnie siedzibą mleczarni. Za Basarlängan widoczna jest wieża kościoła parafialnego (2). Świątynia wzniesiona została w środku dawnej wsi Agnetorp w 1841 roku.  Zastąpiła starszą średniowieczną, która stała na pagórku nad rzeką Tidan w miejscu, gdzie dzisiaj jest mały skwer na rogu Stallängsvägen i Östra Drottningsvägen. W kwietniu 2013 wybuchł groźny pożar - kościół został po tym wydarzeniu gruntownie wyremontowany. Wystrój wnętrza jest w większości nowoczesny, ale z dawnej świątyni zachowała się m.in. barokowa nastawa ołtarzowa z ukrzyżowanym Chrystusem, XVII-wieczna kolorowa chrzcielnica oraz największy dzwon na wieży. W przedsionku warto zwrócić uwagę na duży obraz Evalda Gillbranda przedstawiający widok Tidaholmu z wieżą kościelną i nie istniejącymi już kominami fabrycznymi. Na ścianie odsłonięto fragment starego rysunku przedstawiającego bezgłową postać zwaną Balte. Jest tu też kilka starych kartuszy herbowych w tym ten najbardziej fotogeniczny i przedstawiający egzotycznego ptaka, należący do Georga Papagoja - jednego z organizatorów kolonii Nowa Szwecja w dzisiejszym stanie Delaware. Przy Norra Kungsvägen 9 wznosi się monumentalny ceglany gmach dawnego Sądu Ziemskiego (Tingshuset, 3) w którym jeszcze do niedawna miała swoją siedzibę policja. W tej części miasta interesującym budynkiem jest jeszcze kinoteatr Saga (4) przy końcu Torggatan zbudowany w 1917 roku pełniący dziś wszechstronne funkcje kulturalne.
Tidaholm jest miastem stosunkowo młodym. W 1895 roku otrzymał status osady przemysłowej a właściwe prawa miejskie zostały mu nadane dopiero w 1910 roku. Początki rozwoju miejscowości wiążą się z kuźnią prowadzoną przez rodzinę Rudbecków. Dopiero jednak przejęcie przedsiębiorstwa przez hrabiego Hansa Henrika von Essena spowodowało niewątpliwy sukces ekonomiczny za którym poszła demograficzna eksplozja. W krótkim okresie powstała tu fabryka samochodów ciężarowych, zakłady meblarskie oraz działająca do dzisiaj wytwórnia zapałek, znana dawniej pod nazwą Vulcan. Przemysłowiec został upamiętniony nazwą placu po południowej stronie Tidan oraz znajdującym się na nim kamiennym popiersiem. Chlubą tego miejsca jest także piękna hala sportowo-widowiskowa (5) wybudowana w latach 40-tych. W jej podziemiach działa niewielkie Muzeum Sportu i Rekreacji. Przedstawiono w nim 5 sylwetek sportowców wywodzących się z okolicy: biegacza długodystansowca Erika Backmana, sędziego piłkarskiego Erika Fredrikssona, gimnastyczkę Lisbeth Göthberg, Gustawa Anderssona - reprezentanta kraju w strzelaniu z karabinka pneumatycznego oraz mistrza kolarskiego Bernta Johanssona. Ciekawym eksponatem jest również plastyczny model Tidaholmu.
Otwarte w poniedziałki (9.00-11.30) i czwartki (16.00-19.00) oraz w dni imprez muzealnych. W innych porach należy się kontaktować z Towarzystwem Sportu i Rekreacji (Tidaholm Idrottsforening), które patronuje ekspozycji: tel. 046 502 606 338, e-mail: idrottshistoriskatidaholm1@gmail.com.
Hala widowiskowo-sportowa
Od zachodu hala sąsiaduje z rzeczną wyspą Vulcanön, która kiedyś stanowiła zamknięty obszar fabryczny, a dziś tworzy kwartał kulturalno-muzealny. W starej kuźni zakładowej mieści się obecnie Muzeum Tidaholmu (6) prezentujące historię lokalnego przemysłu. Zachowano ciąg produkcyjny dawnej fabryki zapałek oraz eksponaty pokazujące trudną i niebezpieczną pracę w oparach fosforu. Z początku swojej działalności zakład dwukrotnie spłonął i nie obyło się niestety bez ofiar w ludziach. Inne ekspozycje to kolekcja starych samochodów, historia miejscowości ukazana przez pryzmat starych drzwi oraz pełna zagadek kryminalnych wystawa policyjna.
Na miejscu sklep z pamiątkami i informacja turystyczna. Ceny biletów normalnych 50 SVK. Godziny otwarcia placówki uzależnione są od sezonu. W lecie od poniedziałku do piątku między 10 a 17, w weekendy między 11 a 16. Z kolei w zimie w poniedziałki, wtorki, środy i piątki od 12 do 16, w czwartki od 16 do 20, w weekendy nieczynne. Szczegóły warto sprawdzić na stronie http://www.tidaholmsmuseum.se. Kontakt telefoniczny: 0502 60 61 95, poczta mailowa: tidaholm.museum@tidaholm.se

W sąsiedztwie muzeum znajdują się pracownie litografii artystycznej, enoteka oraz centrum meblowe Marbodal prezentujące ciekawą wystawę współczesnych kuchennych aranżacji. Już za mostem przy Södra Kungsvägen 8 znajduje się reprezentacyjny gmach miejskiej biblioteki (7) wzniesiony w stylu neorenesansowym w 1897 roku. Wewnątrz znajduje się piękna sala koncertowo-kongresowa z wystrojem zaprojektowanym przez Alfa Munthe. 
Turbinhuset
Drugi zabytkowy kompleks przemysłowy miasta znajduje się kilkaset metrów powyżej Vulcanön również nad brzegiem Tidan. W tej okolicy przy obecnej Smedjegatan znajdowało się już w końcu XVIII w. pierwsze osiedle robotnicze dla pracowników kuźni i huty. Domki te przeniesiono w 1940 roku nad brzeg rzeki na wyspę zwaną Turbinhusön (8). Przyjęła ona nazwę od murowanego budynku koła młyńskiego powstałego w 1898 roku. Obecnie mieści się w nim miejska galeria sztuki. Obok działa niewielka kawiarnia z widokiem na rzekę. W mniejszych domkach zlokalizowano wystawy historyczne związane z rozwojem Tidaholmu oraz codziennym życiem jego mieszkańców. Cały kompleks otacza malowniczy park. Znajduje się tutaj scena plenerowa oraz niewielki ogród ziół i przypraw.W pobliżu po drugiej stronie Smedjegatan warto rzucić okiem na przypominającą zameczek siedzibę lokalnej elektrowni. CDN.